TEI Genel Müdürü Mahmut AKŞİT: F404-GE-102 Turbofan Motorunun En Az %40-50’sini Türkiye’de Üretmek İstiyoruz!

Defence Turkey: Öncelikle TEKNOFEST ve TEI ile bir giriş yapabilir miyiz? TEI, burada yarışan öğrencilerden ve yarışmacılardan geçen bu 4 yıllık süre zarfında nasıl faydalandı, ne gibi geri dönüşler oldu size?

Mahmut AKŞİT: TEKNOFEST aslında gençlerimizi savunma ve havacılık alanına teşvik eden çok güzel bir program, gerçekten maksadını yerine getiriyor. Varoluş gayesi gençlerimize yönelip onları teşvik etmek. Genel olarak gençleri savunma havacılık konularında oturup araştırma yapmaya, öğrenmeye teşvik ediyor. Bize gelen başvurulardaki öğrenciler, diyelim ki mezunlar bundan üç dört yıl önceki mezunlara göre çok daha bilgili. Yani üç dört yıl önce sorduğumuz soruları artık sormuyoruz zaten biliyorlar.

Defence Turkey: Mesela önceki TEKNOFEST etkinliğinde siz bir turbojet motor tasarımı yarışması yapmıştınız lisans ve yüksek lisans öğrencilerine yönelik olarak o yarışmanın sonuçlarından ne gibi tecrübeler elde edinildi? Sonuçların TJ90 Motoru için bir etkisi oldu mu tasarımda değişiklik veya iyileştirme gibi?

Mahmut AKŞİT: Bu yarışmalar her yıl artan ilgiyle devam ediyor. Bu yıl 200’e yakın ekip başvurdu yani şimdi biz İlkokul ve Lise seviyesinde bir yarış düzenlemiyoruz, yani motor işi biraz daha yüksek teknoloji gerektirdiği için mühendislik eğitimi almış ya okulun son sınıfında ya da mezun  olmuş Yüksek Lisans, Doktora seviyesinde arkadaşların kurduğu ekipler giriyor yarışlara. Bu şekilde 200 ekip Türkiye genelinde çok ciddi bir rakam. Bu 200 kişiden de ilk 3’e girenleri seçiyoruz baya bir eleme yapıyoruz. Gerçekten çok başarılı, çok parlak çok yetenekli arkadaşlar çıkıyor. Bizim açımızdan şirketimiz açısından faydası tanıtımımızı yapıyoruz daha da önemlisi böyle genç yetenekleri bu yarışmalarla keşfediyoruz. Önceki yıllarda TEKNOFEST’lerde dereceye giren arkadaşlardan ciddi bir miktarını şu anda TEI ekibinde  istihdam ediyoruz, işe aldık. Zaten parlak çocuklar, meraklılar da, biliyorlar da.

Defence Turkey: Burada sergilediğiniz PD222ST bu motoru PD170’ten ayıran temel özellikler nelerdir? 5kg  hafifleme ve 55bg güç artışı var. Nasıl oldu, nasıl sağlandı bu hafifleme?

Mahmut AKŞİT: Şimdi motorun sığdığı yer, bağlantıları aynı kalacak şekilde gücü 55 beygir arttırırken ağırlığı 5kg hafiflettik. Bu teknolojik olarak ciddi bir başarı, bunu da motorun genel yapısını ve sığdığı yeri değiştirmeden yaptık. Ölçüler aynı kaldı. Krankın içine varıncaya kadar deliyoruz, ağırlığı hafifletmeye çalışıyoruz. Her yerden gram gram ağırlıkları atıyoruz yani  ama en önemli ağırlık avantajı çift turbo olarak çalışan sistemi turbo sistemini tekrar tasarlayıp tek turboyla aynı gücü hatta daha yüksek gücü verecek performansı yakaladık.

Defence Turkey: Yani mesela PD170’de çift turbo olması yüksek irtifada, 30.000ft ve üzeri irtifada güç kaybını engelliyordu. Şimdi bu tek turbo olduğu için akıllara acaba yüksek irtifa performansında bir kayıp olur mu diye soru geliyor?

Mahmut AKŞİT: Tek turbo kalkışta daha güçlü olmasına rağmen 35.000 – 40.000ft gibi iyice yüksek irtifada PD170 kadar güç üretemiyor. Ama uçuyor ve uçuruyor, yani çalışıyor operasyonel. Gerçi bunun bir üst versiyonu da inşallah geliştireceğiz. Yani bunun, 225’in, çift turbolu versiyonu da olacak. Hem kalkışta güçlü, hem irtifada güçlü.

Defence Turkey: Motora 222 mi diyelim 225 mi diyelim?

Mahmut AKŞİT: Aslında 225 beygir ama motoru 222 olarak adlandırmamızın sebebi Eskişehir firması olarak Eskişehir’in telefon alan koduyla eşdeğer bir motor kodu verdik Eskişehir’i hatırlatsın diye.

Defence Turkey: PD222ST Motoru ne zaman operasyonel olur? Takvimi var mı?

Mahmut AKŞİT: Şu an itibariyle uçacak hale gelmesi için 1 yıldan az bir süre öngörüyoruz.

Defence Turkey: T700-TEI-701D teslimatları ne durumda? En son 40 adet gibi bir teslimat olmuştu sanırım ve Ekim ayında da ilk uçuşun yapılması bekleniyor? 

Mahmut AKŞİT: T700-TEI-701D biliyorsunuz yerli Sikorsky ya da Kara Şahinlerin motoru biliyorsunuz. Biz bunların seri imalarına geçeli bir iki yıl oldu. Seri imalatımız devam ediyor şu an itibariyle de 50’nci Motoru ürettik şu an 51’inci ve 52’nci motorların üretimi devam ediyor. TAI’ye teslim ettiğimiz motor sayısı da 40’ı geçti. Ürettikçe testleri geçenleri teslim ediyoruz.

Defence Turkey: Peki efendim 1’inci motor ile 52’inci motor arasındaki yerli katkı oranı aynı mı?

Mahmut AKŞİT: Değil, 1’inci motorda %20’ler civarında olan yerlilik payı şu anda %50’lerin üzerine çıkmış durumda. Şu anda aksesuarlar hariç hemen hemen her şeyi yerli üretebiliyoruz, yerli olmayan motor komponenti çok az.

Defence Turkey: TEI-TS1400 Motor Programında son durum nedir?

Mahmut AKŞİT: TS1400 olgunlaştırma testlerine devam ediyor, paralelinde dizayn iterasyonları da devam etmekte. Olgunlaştırma testlerinden alınan veriye göre dizaynda noktasal iyileştirmeler yapılıyor. Bu iyileştirmeler tamamlandıktan sonra yaklaşık 1 ile 1.5 yıl içinde ilk insanlı uçuş için izin alabilmeyi umuyoruz. Burada sertifikasyon devreye giriyor. Sivil havacılık Genel Müdürlüğü (SHGM) bize insanlı uçuş yapabilir yetkisi vermedikçe motor hazır bile olsa T625 GÖKBEY ile uçamaz.

Defence Turkey: Peki bu sertifikasyon süreci paralelde devam ediyor mu?

Mahmut AKŞİT: Ediyor, birkaç yıl önce başladı ancak sertifikasyon süreci umduğumuzdan biraz daha yavaş gidiyor. Sebebi de SHGM ilk defa bir havacılık motoruna sertifika veriyor dolayısıyla onlar da yaparken öğreniyor.

Defence Turkey: İlk uçuş GÖKBEY üzerinde mi yapılacak?

Mahmut AKŞİT: SHGM uçabilir mührünü bastıktan sonra büyük ihtimal ilk uçuş GÖKBEY helikopteri üzerinde olacak.

Defence Turkey: İlk uçuşta GÖKBEY üzerinde bir yurtdışı kaynaklı motor bir de TS1400 mü olacak yoksa her iki motor da TS1400 mü olur?

Mahmut AKŞİT: Ona artık TAI karar verecek ama her iki motor da TS1400 olabilir. Tek tek değiştirmek zor olur iki motorlu uçuş daha kolay olur çünkü motor üzerinde FADEC kontrol sistemi kutuları birbiriyle konuşuyor, yani motorlardan biri devre dışı kaldığında diğer motor sorun yaşanmaması için gücünü belli bir süre için artırıyor o açıdan iki farklı motorun olması sorun yaratabilir.

Defence Turkey: Orta Menzilli Gemisavar (OMGS) Füze için TEI TJ300 isimli bir motor geliştiriyordu çalışmalarda gelinen son durum hakkında neler söyleyebilirsiniz? Motor ne zaman hazır olur?

Mahmut AKŞİT: TJ300 için Roketsan ile Seri Üretim pazarlığı aşamasındayız, yani yüzlerce adet için Roketsan ile pazarlık yapmaktayız. Motorun Seri Üretim’e hazır hale gelmesi için daha hala bazı eksikleri var, aksesuarlarla ilgili çalışmaları Roketsan’dan anca alıyoruz. Çünkü onlar da daha henüz kendi ürünlerini son haline getirmiş değiller. Aksesuarları ona göre geliştirip takacağız. Motorun çekirdeği, kendisi aslında hazır.

Defence Turkey: Peki TJ300’ün çapı ve itki gücü netleşti mi? Bir süre önce çapının düşürülüp gücünün artırıldığı yönünde bir haber yapıldı?

Mahmut AKŞİT: Orada bir yanlış anlama oldu, motorun kendi çapı 22.4cm (224mm), izolasyonla beraber çapı ise 240mm. Daha sonra bir karışıklık olmasın diye motorun kendi çapını verdik, izolasyon hariç. Zaten rakiplerimiz de o şekilde listeliyorlar.

Defence Turkey: Motorun gücü nedir?

Mahmut AKŞİT: 1.342N’u gördük, şu anda bu platform için yeterli.

Defence Turkey: Roketsan Genel Müdürü Murat İKİNCİ 16 Ağustos günü düzenlenen basın toplantısında motor için temel gereksinimlerini 1.400N-1.500N seviyesi olarak açıklamıştı?

Mahmut AKŞİT: Mevcut itki gücünü yavaş yavaş yukarı doğru daha da artıracağız inşallah. O yönde testlerimiz devam ediyor.

Defence Turkey: Peki HÜRJET ve MMU/TF-X Motor ihtiyacı kapsamında TEI ne gibi roller üstlenebilir? HÜRJET için F404-GE-102 Turbofan Motoru seçildi. HÜRJET Seri Üretim Fazında bu motorun TEI tesislerinde nihai montaj ve parça üretimi gibi bir plan mevcut mu?

Mahmut AKŞİT: HÜRJET için seçilen motor General Electric (GE) ürünü bir motor. Doğal olarak biz de GE ve TAI ile bu motorları da T700-TEI-701D motorunda olduğu gibi Türkiye’de üretmek üzere görüşüyoruz. Tamamen TEI üretimi olmasa da motorun en az %40-50’sini Türkiye’de üretmek istiyoruz. Parça üretimi ve nihai montaj da konuşulan konular arasında.

Defence Turkey: MMU/TF-X için 5+5 set motor ABD’nden hazır geliyor. 2026 yılında gerçekleşecek ilk uçuş sonrasında Seri Üretimi yapılacak belli sayıdaki uçakta da yine GE ürünü F110 motoru olacak. Daha önce bir demecinizde anlaşılması durumunda bu motorların da yurtiçinde üretimi veya nihai montajının TEI tesislerinde yapılabileceğine dikkat çekmiştiniz. Son durum nedir?

Mahmut AKŞİT: Bu motorları da TEI’de üretmek için konuşuyoruz.