5’inci ABFM Gezimiz ve İzlenimlerimiz

Hava araçlarının uçuşa hazır hale getirilmesi maksadıyla gerekli olan bakım ve servis hizmetlerinin verildiği “Hat Seviyesi Bakımlar”; ilgili Kuvvet Komutanlığı bağlısı tüm askeri birliklerdeki bakım birimlerinde görev yapan bakım ekipleri vasıtasıyla yapılabilmektedir.

Hava aracı cihazları/ekipmanları üzerinde özel yer destek teçhizatları ve test setler kullanılmak suretiyle onarım/ayar işlemlerinin yapıldığı “Üs (Tabur/Sahra) Seviyesi Bakım” konsepti ise Üs/Tabur Bakım Komutanlıkları bünyesindeki uzman bakım personeli marifeti ile icra edilmektedir.   

Hat (Birlik) ve Üs (Tabur/Sahra) Seviyesi dışında kalan bakım/onarımlar ile gövde/cihaz yenileştirme işlemlerini içeren “Depo/Fabrika Seviyesi Bakım” konsepti ise genel itibariyle Askeri Fabrikalar Genel Müdürlüğü bünyesinde bulunan fabrikalar veya yetkili firmalar tarafından yürütülmektedir. Depo/Fabrika Seviyesi Bakım, teknik bir yapılanmanızın olmasını gerektirmekte olup bu yapılanma kapsamında hava aracının DSB faaliyeti; Yapısal, Motor ve Güç grubu ve Aviyonik olmak üzere üç temel bölümde ele alınır.

İlk döner kanat kabiliyetine Ocak 1958’de HvKK envanterine giren 5 adet H-19B Helikopteri (bu helikopterler ile 26 Ocak 1958’de Türkiye’nin ilk Helikopter Filosu kurulmuştur) ile kavuşan Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK)’nin savunma araç ve gereçlerinin temini, depolanması, bakım ve onarımları ile daima göreve hazır halde bulunmaları konusunda ne kadar hassas olduğu bilinen bir gerçektir. Bu hassasiyetin gerekçesi ise doğrudan doğruya yurt savunmasıdır. 

Türk Milleti’nin kıt kaynakları ile fakirinden zenginine verdiği vergiler ve bağışları ile oluşturulan fonlardan temin edilen her türlü araç ve gerecin en iyi şekilde bakılması ayrı bir hassasiyet konusunu oluşturmaktadır. Bu amaçla TSK’da ilk el kullanıcıdan, Depo ve Fabrika Seviyesi’ne kadar uzanan ve çok farklı uzmanlıklara sahip insan kaynağı ile teknolojiler gerektiren farklı sınıflarda bir seri bakım kademeleri oluşturulmuştur. Her kademedeki bakım yetkilerinin belirlendiği bu sistemde en üst seviye olan Depo ve Fabrika Seviyesi Bakım kabiliyetinin önemi, ülkemize kazandırdığı olanaklar ve bu kabiliyetin yurtiçinde tesis edilmiş olması sayesinde elde edilen yıllık tasarruf miktarı konusunda bir fikir verebilmek maksadıyla günümüzde Milli Savunma Bakanlığı Askeri Fabrikalar Genel Müdürlüğü (AFGM) bünyesinde faaliyet gösteren 5’inci Ana Bakım Fabrika Müdürlüğü (ABFM)’nü sizler için gezdik.

1948 yılında Kara Havacılığı ile birlikte üçüncü kademe seviyesinde bir bakım ünitesi olarak Polatlı’da kurulan, 1960 yılında “Uçak Ana Deposu” ve “5’inci Kademe Tamirhanesi Komutanlığı” adını alan, 1962’de aynı isimle Ankara’ya intikal ederek halen bulunduğu Güvercinlik Kışlası’ndaki yerine yerleşen, 1973-1990 yılları arasında “901’inci Uçak Ana Depo ve Ana Tamir Fabrikası Komutanlığı”, 1990-2003 yılları arasında “901’inci Hava Aracı Ana Depo ve Fabrika Komutanlığı” ve 2003-2017 yılları arasında Bakım Komutanlığı bağlısı olarak “5’inci Ana Bakım Merkezi Komutanlığı” adı altında faaliyetlerini yürüten 5’inci ABFM, 2 Aralık 2016 tarihinde Milli Savunma Bakanlığı’nın yeniden yapılanma çalışmaları kapsamında Askeri Fabrikalar Genel Müdürlüğü (AFGM)’ne bağlanmıştır. AFGM yönetimindeki 5’inci ABFM bugün; atölye, hangar, depo ve hizmet tesislerinin bulunduğu alanda bir yandan Türk Silahlı Kuvvetleri (Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri ile Özel Kuvvetler Komutanlığı) envanterindeki uçak (Kara Kuvvetleri’nin Beechcraft King Air B-200 ve B-350 İKU  ve T-182T Eğitim Uçakları) ve helikopterlerin Depo Seviyesi Bakım (DSB), Onarım, Yenileştirme ve Modernizasyon ihtiyacını uluslararası havacılık standartlarına uygun olarak karşılarken, diğer yandan da İçişleri Bakanlığı (Jandarma Genel Komutanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı (AB-412EP Helikopterleri) ve Emniyet Genel Müdürlüğü)’na ait helikopterler ile diğer kamu (Orman Genel Müdürlüğü ile Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü gibi) ve özel sektör kuruluşları hava araçlarına da Fabrika Seviyesi Bakım, Onarım Yenileştirme ve Modernizasyon hizmeti (Döner Sermaye ile) vermektedir. 5’inci ABFM tesisleri gezimizde ilk edindiğimiz izlenim hava araçlarının Depo Seviyesi Bakım faaliyetlerinin onların imal edilme süreçlerinden daha zor ve karmaşık bir iş olduğu idi. Bunun nedenlerini makalemizin içinde sizlere sunacağız. Doğrusu, en son 26 Mart 2010 tarihinde ziyaret ettiğim 5’inci ABFM’yi yaklaşık 14 yıl sonra gerçekten gelişmiş ve şaşırtıcı derecede yeni kabiliyetler kazanmış bir şekilde bulmak beni oldukça mutlu etti.

Sözleşmesi 1982 yılında imzalanan UH-1H Ortak Üretim Projesi ile envanterindeki sabit ve döner kanatlı hava araçları için 90’lı yılların ortasından itibaren Depo Seviyesi Bakım (DSB) ve 2000’li yılların başından itibaren de milli imkanlarla özgün aviyonik modernizasyon yapabilme kabiliyeti kazanan TSK, 2014 yılı Nisan ayında ilk teslimatı yapılan T129 ATAK Taktik Keşif ve Taarruz Helikopterleri, Temmuz 2016’da teslimatına başlanılan CH-47F Chinook Ağır Yük Helikopterleri ve ilki Aralık 2022’de hizmete giren T-70 Türk Genel Maksat Helikopterleri ile bölgemizin en güçlü döner kanat güçlerinden biri haline gelmiştir. Halihazırda milli imkanlarla geliştirme çalışmaları devam eden ve yakın gelecekte hizmete girmesi beklenen gerek T625 GÖKBEY Hafif Genel Maksat Helikopteri, gerekse T929 ATAK II Ağır Sınıf Taarruz Helikopteri (ASTH), ve T925 10 Tonluk Genel Maksat Helikopteri Projeleri ile TSK, döner kanat/hava hücum harekatı kabiliyeti açısından hem nicelik, hem de nitelik olarak çok daha ileri bir seviyeye ulaşacaktır. 

Kabiliyet ve Teknolojiler

76 yıldır TSK’nın helikopter ve uçaklarına depo seviyesi hizmet veren önemli teknik kabiliyetlere sahip bir kuruluş olan ve tecrübeli mühendisleri ile aynı zamanda diğer askeri fabrikalara kıyasla ciddi bir mühendislik gücünü de elinde bulunduran 5’inci ABFM, 1995 yılında Genelkurmay Başkanlığı tarafından helikopter konusunda Teknik Yönetim Sorumlusu (TYS) olarak görevlendirilmiş olup halen Kara Havacılık Sınıfının Ana Depo ve Fabrika Seviyesi Bakım Kademesi olarak görev yapmaktadır. 5’inci ABFM’nin döner kanatlı hava araçları için TYS olarak görevlendirilmesi, onun bir helikopter üzerinde yapılacak her türlü faaliyet için teknik açıdan sorumlu bir kurum olduğu anlamına gelmekte. Bu sayede devlete ait hava araçlarının sertifikasyonu da 5’inci ABFM tarafından yapılabiliyor. Bugün Milli Savunma Bakanlığı’nın en büyük teknoloji merkezlerinden biri konumundaki 5’inci ABFM, yenilikçi mühendislik yaklaşımlarıyla TSK envanterindeki döner kanatlı hava araçları ile Kara Kuvvetleri Komutanlığı (K.K.K.lığı) envanterindeki sabit kanatlı hava araçlarının Teknik Yönetim Sorumlusu olarak görevine devam etmektedir.

25 Haziran 2004 tarihinde Sikorsky Aircraft tarafından H-60/S-70 Helikopterleri için Overol (ömrünü uzatmak ve performansını yeniden kazandırmak amacıyla yapılan kapsamlı bir revizyon) ve Onarım Kabiliyeti konusunda yetkilendirilen ve günümüzde dünyanın önde gelen helikopter bakım merkezlerinden biri olan 5’inci ABFM, TSK’da mevcut UH-1H, AB-205, AB-206BIII, AB-212, S-70A/D/SAR, SH-70, AS-532, AH-1P ve AH-1W modeli helikopterlerin ve Beechcraft King Air B-200 VIP/İrtibat ve B-350i İnsanlı Keşif Uçakları (İKU) ile Cessna T-182T Eğitim Uçaklarının gövde, motor, motor aksesuarları, aviyonik ve diğer sistemlerinin depo seviyesi bakım (DSB) kabiliyetine sahip olup, bu komponentlere orjinal üretici firmaların depo seviyesi bakım sistemleri paralelinde hizmet vermektedir. 

Temel faaliyetlerini Yapısal, Motor ve Güç grubu ve Aviyonik olmak üzere üç temel taşın üzerinde yürüten (bu sayede insan, malzeme ve kalite yönetimi de kolaylaşmaktadır) 5’inci ABFM’nin overol ile ilgili temel döngüsü şöyle; Hava aracı birliğinden gelir. Eğer yapısalla ilgili veya bir overhol/yenileştirme ihtiyacı varsa hava aracı ve üzerindeki komponentler en küçük ayrıntıya, en küçük parçasına kadar sökülür. Söküldükten sonra tahribatlı ve tahribatsız muayene ile üzerindeki platformun yapısal bir problemi olup olmadığına bakılır. Helikopter Montaj Hangarı içinde görmüş olduğumuz sarı renkli platformların yapısal olarak problemi olmayan platformlar olduğunu öğrendik. Bu arada burada söküldükten sonra hava aracı üzerindeki motor ve güç grubu, aviyonikler, elektronik aksam ve silah sistemleri gerekli bakım, onarım ve yenileştirme çalışmaları için Motor ve Güç Grubu Atölyesi ile Uçak Elektrik Aksesuar Atölyesi gibi ilgili Atölyelere gider. Gerekli testler ile ölçme/değerlendirme, tahribatsız muayene, koruyucu boya ve kaplama işlemlerine tabi tutulduktan sonra bu parçalar sarı platformların üzerinde toplanmaya başlar. Toplanma tamamlanınca hava araçları önce yer testlerine tabi tutulur, yerde çalıştırılır. Sonra da uçuşlu testler yapılır ve eğer bir sorun ile karşılaşılmaz ise bakım, onarım ve revizyon (MRO) işlemleri tamamlanan hava aracı ilgili birliğine gönderilmek üzere ikmal birimine teslim edilir. Bu faaliyetler sırasında modern teknolojiler takip edilmektedir. Özellikle onarım, tahribatsız muayene ve test sistemlerinde, envantere yeni katılan helikopterlere hizmet verebilecek gelişmeler sağlanmıştır.

Gelişim planını askeri fabrika mantığından daha ziyade bir döner kanat mükemmeliyet merkezi olma mantığı ile kurgulayan 5’inci ABFM, bu maksatla üniversite-sanayi işbirliğini geliştirmek üzere bir dizi çalışmayı hayata geçirmiş ve faaliyetleri sırasında karşılaştığı bazı problemleri çözmek için işbirliği protokolleri imzaladığı Türkiye’nin Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Gazi Üniversitesi, Bilkent Üniversitesi ve Sabancı Üniversitesi gibi sayılı üniversiteleri ile birlikte çalışmış, ayrıca bu üniversitelerde okuyan öğrencilere 5’inci ABFM tesislerinde staj imkanı tanımıştır. Ayrıca gerçekten havacılık sektöründe olmak isteyen ciddi firmalarla Stratejik İşbirliği Anlaşmaları (SİA) imzalayarak kendi ekosistemini yaratmıştır.

ASFAT ile işbirliği içinde 2021 yılından itibaren Yangın Söndürme Kiti’nin yerli üretimine başlayan 5’inci ABFM 2.5 ton ve 7.5 ton kapasiteli bu kitlerden bugüne kadar 50 civarında üretim yapmış ayrıca ihracatını gerçekleştirmiştir. Dünyaya açılmayı temel felsefe edinen 5’inci ABFM, dünyaya açılabilmek için teknolojiyi takip etmenin, teknolojiyi takip etmek için de yeni yatırımlar yapmak gerektiğinin bilinci ile ASFAT A.Ş. üzerinden gerçekleştirdiği Yangın Söndürme Kiti üretimi ve ihracatı faaliyetlerinden önemli seviyede bir katma değer elde etmektedir. ASFAT üzerinden dünyaya açılan 5’inci ABFM bu kapsamda örneğin 2020 yılında Bosna Hersek Silahlı Kuvvetleri envanterindeki UH-1H Helikopterlerinin transmisyon sistemlerinin değişimini gerçekleştirmiştir. ASFAT, 2022 yılında bu kabiliyeti Filipinler Hava Kuvvetleri’ne de önermiştir. Keza 5’inci ABFM/ASFAT, AH-1P ve AB-412 Helikopterleri için DSB hizmeti konusunda iş almak üzere iş geliştirme faaliyetlerine devam etmektedir. Diğer yandan 5’inci ABFM, ihtiyaç duyulması durumunda dost ve müttefik ülkelerin Silahlı Kuvvetleri tarafından hizmet dışına çıkarılan askeri helikopterleri ASFAT üzerinden tedarik ederek DSB, onarım, yenileştirme ve gerekirse modernizasyon işlemleri sonrasında TSK hizmetine sunabilme imkan ve kabiliyetine de sahip. 5’inci ABFM, gerçekleştirdiği satıştan elde ettiği kazancın önemli bir bölümünü yine kendi tesislerine yatırım olarak değerlendiren ASFAT ile işbirliğine büyük önem veriyor. Askeri fabrikaları geliştirmeyi hedefleyen ASFAT bunu başarabilmesi için fabrikalara yurtdışından iş getirmesi gerektiğinin bilinci ile yurt dışındaki hedef pazarlarda iş geliştirme çalışmalarına devam ediyor.

Elinde önümüzdeki 5 yıl için yeterli iş hacmi bulunan 5’inci ABFM tesislerine 16 Kasım 2023 tarihinde gerçekleştirdiğimiz ziyaret sırasında 36’sı Helikopter Montaj Hangarı içinde 4’ü de uçuş testi için Hangar önündeki park alanına çekilmiş durumda Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri ile Jandarma Havacılık Komutanlığı’na ait farklı tipte (Black Hawk, Sea Hawk, Super Cobra, Cobra, AB-206BIII, AB-212, T129, Cougar vb) toplam 40 helikopter üzerinde bakım/onarım/yenileme ve modernizasyon işlemleri yapılmaktaydı. Ayrıca, Kara Havacılık Komutanlığı Hava Ulaştırma Grup Komutanlığı envanterindeki 4 adet Beechcraft King Air B-200 Uçağından birini B-200 Aviyonik Modernizasyon Projesi altında modernize edilirken, Emniyet Genel Müdürlüğü Havacılık Dairesi Başkanlığı envanterindeki Beechcraft King Air 350i Özel Görev Uçaklarından birini ise ESEN Sistem ürünü İZCİ Sistemi Entegrasyonu yapılırken görme fırsatımız oldu.

Ana başlıkları ile yapılan işlemler şunlardır:

TSK’nde mevcut AB-206BIII, AB-212, S-70A/D/SAR, SH-70, AS-532, AH-1P ve AH-1W modeli helikopterlerin ve Beechcraft King Air B-200 ve B-350 Uçakları ile Cessna T-182T Eğitim Uçaklarının gövde yenileştirmeleri ve yapısal onarımları.

Honeywell T53-L13B, Rolls Royce 250-C20 ve C30 Serisi Turboşaft Motorların DSB, onarım ve yenileştirmeleri, Lycoming Engines ürünü O-540 Piston Motoru, General Electric T700 Serisi Turboşaft (3 Yıl/750 saat bakımı), Turbomeca Makila 1A1 Turboşaft, CTS800-4A ve Pratt&Whitney PT6 Serisi (AB-212’lerde kullanılan 1.800shp kapasiteli PT6T Twin-Pac modeli turboşaft ile AKINCI SİHA üzerinde yer alan 750bg kapasiteli PT6A-135A turboprop modelleri dahil) Tuboşaft/Turboprop motorların sahra seviyesi bakım ve onarımları.

Pistonlu motorların test ve yenileştirmeleri.

Rotax 914 Serisi Motorların bakım ve onarımı. 

Cessna T-182T Eğitim Uçaklarında kullanılan O-540 Piston Motoru pervanesinin bakım ve onarımı.

Helikopterlerin ana, ara ve kuyruk rotoru dişli kutuları, ana rotor ve kuyruk rotor palleri, şaftları, rotor başları, hidrolik pompa ve servo gibi dinamik, güç aktarma ve hidrolik komponentlerin yenileştirmeleri.

Helikopterlerin elektriki ve elektronik komponentlerinin, aviyonik cihazlarının, panel göstergelerinin, kendini koruma cihazlarının, kontrol/uyarı aletlerinin, silah elektronik sistemlerinin onarımı ile roket/füze lançerleri ve top taretlerinin yenileştirmesi.

Her yıl binlerce kalem malzeme ve yedek parçaların imalatı, ayrıca kalibrasyon işlemleri yapılmaktadır. 

S-70 Helikopterlerinde bulunan elektro-mekanik komponentlerin %100, AS-532 Helikopterlerinde bulunan elektro-mekanik komponentlerin %100 ve B-200 Uçağı ile Sahil Güvenlik Komutanlığı envanterinde yer alan AB-412EP Helikopterleri komponentlerinin büyük bölümünün bakım, onarım, yenileştirme ve test kabiliyeti kazanılmıştır. 

Kalite Hangarı ve T129 ATAK Helikopterlerinin Periyodik Bakımı

TUSAŞ tesislerinde üretimleri devam eden T129 ATAK Taarruz ve Taktik Keşif helikopterleri için DSB kabiliyetini her geçen gün geliştiren 5’inci ABFM, halihazırda ATAK Helikopterlerinin Hat Seviyesi ile Üs/Tabur/Sahra Seviyesi bakımlarını kapsayan periyodik bakımlarını Kalite Hangarı içinde yapabilmektedir. T129 ATAK Helikopterlerine yönelik DSB kabiliyeti kazanım sürecinde önemli bir eşiği temsil eden oldukça yüksek maliyetli T129 ATAK Helikopteri Bakım Onarım Fikstürü (Gövde Onarım Mastarı) katı modelden tesislerde üretilerek hizmete alınmıştır. 5’inci ABFM bu Fikstür/Mastar sayesinde 3 adet T129 ATAK Helikopteri kuyruğunu onararak yeniden kullanılabilir hale getirmiş böylelikle ciddi bir tasarrufta bulunmuştur. Mesela 7.62mm mermi hasarı aldığı için içerisindeki 3 temel taşıyıcının hasar görmesi nedeniyle Leonardo Helicopters Firması tarafından bile atılması gerektiği söylenen T129 kuyruğu 2021 Mart ayında 5’inci ABFM tesislerine getirilmiş ve T129 ATAK Helikopteri Bakım Onarım Fikstürü kullanılarak yerli imkanlarla tamir edildikten sonra yeniden kullanıma verilmiştir. 

İmalat Etüd Bölümü, Çarkhane ve Talaşlı İmalat (Parça ve Ünite İmalatı)

5’inci ABFM’de bilgisayar kontrollü tezgâhlarla (25 adet CNC tezgah bulunuyor) talaşlı imalatın yapıldığı bölüm Çarkhane adıyla anılmaktadır. Burada 5’inci ABFM’de hem helikopter, hem de pervaneli uçaklar için icra edilen DSB faaliyetleri ve desteklenen birlikler için özel takım, teçhizat ve test cihazlarının üretimine ağırlık verilmekte olup, hava araçları için her sene ortalama binlerce çeşitli yedek parça ve binlerce kalem malzeme ve özel alet/teçhizat ve test cihazının imalatı gerçekleştirilmektedir. İmalat Etüd Bölümü’nde ise envanterdeki helikopterin yurt dışından gelen bazı parçalarının tersine mühendislik yolu ile milli imkanlarla üretimi denenmektedir. 5’inci ABFM tersine mühendislik faaliyetleri için gerekli olan her türlü altyapıya ve teknik donanıma sahip. Bu kapsamda mesela Spektro Analiz (kimyasal konfigürasyonun görülmesinde kullanılıyor) kabiliyeti, havacılık malzemelerinin sertlik ölçümü için gerekli donanım ve Numune Hazırlama Yeri uluslararası standartlara uygun olarak tesis edilmiş. 5’inci ABFM, TYS olduğu ve yapısal konusunda gerçekleştirdiği inanılmaz yatırımlar sayesinde tersine mühendislik konusunda oldukça başarılı işler çıkarabilmektedir. Sac metal, talaşlı imalat ve polyester yöntemiyle yurtdışından tedarikinde güçlük çekilen parçaların imalatı, teknolojik kabiliyetlerin elverdiği ölçüde, yapılmaktadır. Bu kapsamda ilgili parçanın sanal analizleri yapılarak, Resimhane’de teknik çizimleri hazırlanmakta ve bilgi paketleri oluşturulmakta. Şimdiye kadar farklı platformlar için 10.000’nin üzerinde bu tip parça üretiminin yapıldığı İmalat Etüd Bölümü’nde üretilen parçalar arasında helikopterin skid’i veya basamağın bir parçası olabildiği gibi, helikopterin önemli bir yerinde kullanılan silah sisteminin bir parçası da olabiliyor. 5’inci ABFM kendi imkanları ile yapabileceğini değerlendirdiği bir parçayı önce parçalara ayırarak tahribatsız muayeneye gönderiyor ve burada o parçanın malzeme yapısı belirleniyor. İhtiyaç duyulan malzeme elde mevcutsa analizleri yapılıyor ardından Resimhane’de CAD çizimi yapılarak teknik resim hali oluşturuluyor. Hazırlanan teknik resim daha sonra Çarkhane’ye gönderiliyor, buradaki ustalar da ona bakarak dolu malzemeyi işliyorlar. Tüm tesisin talaşlı imalatı Çarkhane’de yapılıyor.

Pal Pervane Bakım ve Yenileştirme Kısmı

Türkiye’nin Döner Kanat Mükemmeliyet Merkezi olan 5’inci ABFM’nin Pal Pervane Bakım ve Yenileştirme Kısmı, TSK envanterindeki S-70, SH-70, AS-532, UH-1H, AB-212, AH-1W ve AH-1P gibi helikopterlerin uçuş kritik bir parça olan ana rotor ve kuyruk rotoru pallerinin bakım, onarım ve yenileştirmesinden sorumludur. T-70 ve T625 Helikopterlerinde kullanılan paller TUSAŞ ürünü olup ileride bu helikopterlerin ana rotor ve kuyruk rotoru pallerinin bakım ve onarım kabiliyetinin de kazanılması hedeflenmiştir. AW119Kx ve CH-47F Chinook Helikopterleri için üretici firmalarla görüşmelere devam edilmektedir. Pal Pervane Bakım ve Yenileştirme Kısmı artan iş yüküne cevap verebilmek maksadıyla yeni tezgah alımları gerçekleştirmiş ve bu kapsamda Stratejik İşbirliği Anlaşması (SİA) imzalanan yerli bir firmadan gerekli tezgahlar tedarik etmiştir.

Helikopterlerde kullanılan ana rotor palleri için normalde 10.000 saatlik bir ömür biçilmiştir. Bu kadar saat uçuş/çalıştırma yaptıktan sonra o paller her halükarda çöpe atılıyor. ABD’li üretici ben yılda 1.000 saat uçuyorum dolayısıyla 10 yılda bu saati dolduruyorum diyor. Ancak, Türkiye’de bir Black Hawk Helikopterinin yıllık uçuş saati ortalaması 100 saati (Jandarma, K.K.Klığı için 70-80 saat) geçmiyor. Dolayısıyla Türkiye’de kullanılan Black Hawk Helikopteri ana rotor pallerinin ömrü 10 yıldan, hatta bazı durumlarda 20 yıldan uzun olabiliyor. Hizmetteki paller belli sürelerle Pal Pervane Bakım ve Yenileştirme Kısmı’na gelerek burada rutin kontrollere tabi tutulmakta ve üretici firma tarafından yayınlanan Teknik Bültenlerde tanımlanan kriterlere cevap verip vermedikleri gözlemlenmektedir. Örneğin ziyaret gerçekleştirdiğimiz gün iki ayrı S-70 Helikopter pali kontrollerin ardından hurdaya ayrılmıştı. Bu kararın arkasında yatan neden, üretici firma tarafından 2019 yılında yayınlanan ve belli seri numaralarındaki, yani belirli tarihlerde üretilmiş, pallerin malzemelerinde kumaşla içindeki petek arasında kullanılan yapıştırıcıda bir sorun olduğunu, kontrol edilmesi gerektiğini ve eğer yapışma kuvveti 5lb’nin altında olursa o palin artık kullanılmayacağını dolayısıyla hurdaya ayrılması gerektiğini bildirmesidir. 1993 yılında imal edilmiş söz konusu iki pal de uygulanan testleri geçememiş dolayısıyla herhangi bir kazaya sebebiyet vermemesi için hurdaya ayrılmıştır. Edindiğimiz bilgiye göre 1993 yılı üretimi bu seriden Pal Pervane Bakım ve Yenileştirme Kısmı’nın elinde 6 tane vardı ve 2’si testi geçemediği için hurdaya gönderildi. O güne kadar (2018-2023) son 5 yılda Pal Bakım Kısmı’nın yaklaşık 50 test yapılmış ve bu testlerden 36 tanesi başarıyla sonuçlanırken 14 pal ise testi geçememişti. Bu son 2 pal ise testi geçemeyip hurdaya gönderilen pal sayısı 16 olmuştur.

Airbus AS-532 Cuogar Helikopterleri ana rotor palleri için 20.000 saatlik bir ömür biçmiş. Palin ömrü aslında temel olarak onun yapısalı ile alakalı Tamamen fiber yapıdan oluşan T129 ATAK Helikopteri ana rotor palleri için Leonardo Helicopters tarafından verilen pal ömrü ise sınırsız. Taşıyıcısı, omurgası inorganik malzemelerden yapılan dolayısıyla daha esnek olan, aslında metale göre daha az mukavemeti var ama daha esnek oldukları için yorulma ömürleri biraz daha uzun, T129 ATAK Helikopteri ana rotor palleri helikopter envanterde kaldığı sürece envanterde kalıyor. Super Cobra ve Cobra Helikopterlerindeki ana rotor pallerinin ömrü ise yorulmaya ve torka bağlı olarak 1.500-2.000 saat dolayında.

TSK ve İçişleri Bakanlığı hizmetindeki T129 ATAK Helikopteri pallerinin ihtiyaç duyulduğunda bakım, onarımları halihazırda TUSAŞ tarafından yapılmaktadır. Ancak 5’inci ABFM bir bakım merkezi olarak yakın gelecekte bu kabiliyete de kavuşmayı arzuluyor. Bu konuda nihai kararın SSB tarafından verilmesi bekleniyor. TUSAŞ, helikopter pali üretim kabiliyetini 2012 yılında T129 ATAK Helikopteri Programı altında Leonardo Helicopters Firmasından sağlanan ‘know how’ ile kazanmış ve ilk T129 ATAK Helikopteri pal üretimi 10 Kasım 2014 tarihinde tamamlanmıştı. Bu kapsamda ilk 50 pal için 1.000 saat ömür biçilmişken, üretim proseslerinde görülen eksikliklerin giderilmesiyle artık ömürsüz kompozit pal üretimi yapabilmektedir. TUSAŞ, T129 dışında T929 ATAK II ile T625 GÖKBEY ve T70 Helikopterlerindeki kuyruk rotoru ve ana rotor pallerinin üretimini de yapmakta.

Uçak Elektrik Aksesuar Atölyesi ve Kazaya Dayanıklı Harici Kayıt Birimi (Kara Kutu) Üretimi

İçinde özel bir kimyasal olan ve titanyumdan imal edilmiş bir kasaya sahip olan yerli üretim Kazaya Dayanıklı Harici Kayıt Birimi (Kara Kutu); ED-112 Kaza-Kırım Şartlarına Dayanıklılık Şartnamesine uygun olarak bir dizi testten geçirilmiştir. 5kg ağırlığındaki Harici Kayıt Birimi’nin Kayıt Birimi turuncu renge boyanmış silindir yapıdaki bölüm içindedir. Kayıt kapasitesi 64GB olan Kazaya Dayanıklı Harici Kayıt Birimi; Ses (pilot konuşmaları), Füze İkaz Sensörü, Seyrüsefer (INS/GPS), Motor, Hava Hızı ve İrtifa bilgi/verilerini kayıt edebilmektedir. Kara ve Hava Kuvvetleri Komutanlığı envanterindeki hava araçlarına entegrasyonu planlanan Kazaya Dayanıklı Harici Kayıt Birimi’nden Kasım 2023 itibarıyla K.K.K.lığı için planlanan 184 hava aracından 179’una (S-70, AH-1W, UH-1H/AB-205 ve AS-532), H.v.K.K.lığı için 196 hava aracından (AS-532, Citation-II, CN-235, T-41D, T-38M ve SF-260D) ise 14’üne (AS-532 Cougar) entegrasyon çalışmaları tamamlanmıştı. Hava araçlarındaki elektro-mekanik sistemlerin depo seviyesi bakım, onarım ve yenileştirme faaliyetlerini yürüten Uçak Elektrik Aksesuar Atölyesi gezimiz sırasında görme fırsatı bulduğumuz Kazaya Dayanıklı Harici Kayıt Birimi Simülasyon Odası’nda uçuş kayıtları analiz edilip, uçuşun son yarım saatinde ve kaza anında neler olup bittiği canlandırılabilmekteydi. TSK envanterindeki bir hava aracı kaza kırım yaşadığında eğer üzerinde 5’inci ABFM ürünü Kazaya Dayanıklı Harici Kayıt Birimi varsa ihtiyaç duyulan veri kıymetlendirme hizmeti 5’inci ABFM tarafından yapılmaktadır.  Kazaya Dayanıklı Harici Kayıt Birimi çarpma sırasında hasar riskini en aza indirmek (yakıt deposuna uzak olması ve hasar anında genelde ilk kopan parça olması nedeniyle) için helikopterlerde kuyruğun arka kısmına takılmakta. Kasım 2023 itibarıyla T129 ATAK Helikopterlerine provizyon uygulaması yapılan Kazaya Dayanıklı Harici Kayıt Birimi için SSB koordinasyonunda TUSAŞ aracılığı ile yürütülecek Hava Aracı Uygunluk Testlerinin ardından seri entegrasyon çalışmasına başlanılması beklenmektedir. Diğer yandan, 5’inci ABFM ürünü Kazaya Dayanıklı Harici Kayıt Birimi için Jandarma Havacılık Komutanlığı ve EGM Havacılık Daire Başkanlığı da ilgileniyor. Bu arada, dünyada helikoptere kara kutu takan ülke/Silahlı Kuvvetler sayısının oldukça az olduğunun altını da çizmek gerek. Uluslararası standartlarda üretilen Kazaya Dayanıklı Harici Kayıt Birimi için yurtdışından da talep gelmekte. Bu kapsamda Azerbaycan’a satış için ASFAT üzerinden görüşmelere devam edilmekteydi.

5’inci ABFM mevcut kaynaklarla her yıl çok sayıda Helikopterlerin, uçakların Türbinli ve Pistonlu Motorların, Tali Komple Malzeme ve Aviyonik Cihazlarının Depo Seviyesi Bakım ve Onarımlarını yapabilecek kapasitededir.

Yeni Tesisler ve Fabrikanın Altyapı Kazanımları 

Kara Havacılığındaki gelişmeler ve ortaya çıkan ihtiyaçlara yönelik olarak, özellikle son yıllarda Milli Savunma Bakanlığı AFGM yönetimi altında ve ASFAT koordinasyonunda sağlanan büyük destek ile tesis modernizasyon çalışmalarına hız verilmiş ayrıca teçhizat, eğitim ve personel yönünden büyük bir atılım başlatılarak önemli ilerlemeler kaydedilmiştir. Yukarıda da ifade edildiği gibi 5’inci ABFM, ASFAT üzerinden üretimini ve ihracatını gerçekleştirdiği Yangın Söndürme Kitlerinin satışından elde ettiği gelirleri de yine yeni yatırımlarının finansmanında kullanmıştır. 

“Dünyanın Önde Gelen Helikopter Bakım Merkezlerinden Biri” olmayı kendine vizyon edinmiş olan 5’inci Ana Bakım Fabrika Müdürlüğü’nün sabit ve döner kanatlı hava araçlarının DSB, Onarım, Yenileştirme ve Modernizasyon ihtiyacında en son teknolojiyi yakalama ve günümüz mühendislik teknolojilerini kullanma hedefi ile yerli firmalarla işbirliği yaparak kazandığı başlıca yeni altyapı ve tesisler şunlardır: Yapay Zeka Laboratuvarı, 3D Tasarım Ofisi, Sanal Gerçeklik Ofisi, Yeşil Oda, Tahribatlı Muayene Laboratuvarı ve Vinç Atölyesi.

Türkiye’nin en büyüklerinden birisi olan 5’inci ABFM Yapay Zeka Laboratuvarı’nda Yapay Zeka ve Sanal Gerçeklik (AI ve VR) kullanılarak eğitim modelleri hazırlanmakta ve böylelikle kurumsal hafıza ve kültür korunarak ayakta tutulmaktadır. Hem artırılmış gerçeklik, hem de sanal gerçekik teknolojilerinin kullanıldığı Laboratuvar bünyesinde ayrıca 2 ayrı Sanal Gerçeklik (VR) Laboratuvarı yer almakta. 3D Tasarım Ofisi’nde yer alan 3D Tarayıcı ile helikopterlerin bilgisayar ortamında katı modelleri üretilebilmekte ve her türlü tersine mühendislik faaliyetleri gerçekleştirilerek, eklemeli imalat yöntemleriyle hızlı bir şekilde prototipleme yapılabilmektedir. Kurumsal hafızayı sanal gerçeklik teknolojisi ile destekleyen 5’inci ABFM, eğitimi makineleştirmek için sanal ortamdan yararlanıyor. Sanal Gerçeklik Ofisi’nde oluşturulan kurumsal hafıza sayesinde hem makine öğrenmesi, hem de personelin teknik geliştirme çalışmaları profesyonel bir şekilde yürütülebilmektedir. Yazılım alt tabanı 5’inci ABFM’de olan ve yerli bir firma ile işbirliği içinde T129 ATAK Helikopterleri için geliştirilen program sayesinde normal de gerçek helikopter üzerinde birebir yapılacak işler/teknisyen eğitimleri ilk olarak bilgisayar ortamında yapılabilmektedir. 5’inci ABFM Sanal Gerçeklik/VR’la ilgili tüm çalışmalarda kullandığı yazılımların eğitimlerini de başka bir yerli firmadan almaktadır. Sanal gerçeklik çekimlerinin yapılabildiği Yeşil Oda’nın ise Türkiye’nin kendi alanındaki en büyüğü olduğu ifade edildi. Simülatör ortamına kıyasla çok daha fazla senaryonun kurgulanabildiği Yeşil Oda’da ihtiyaç duyulan senaryo üretilerek simülatörlere iş verilebilmekte. Örneğin, hem helikopterlerin, hem de üretimini yaptığı Yangın Söndürme Kit’lerinin katı modellerine sahip olduğundan 5’inci ABFM, Yangın Söndürme Kit'lerinin helikopterle olan etkileşimini Yeşil Oda’da uygulanan senaryolarla dizayn edebilmekte ve matematiksel model olarak üretebilmektedir. Mesela yandan 5 knot’lık bir rüzgar geldiğinde Yangın Söndürme Kit'inin helikopterle olan etkileşiminin ne seviyede olacağı, suyu birinci basışta ne kadar atabileceği, ikinci basışta ne kadar atabileceği, kova içindeki suyun tamamının nasıl atılabileceği, hepsinin bir anda atılması durumunda helikopter hızına bağlı olarak ne kadarlık bir alanın sulanabileceği gibi senaryoların tamamı Yeşil Oda’da matematiksel model olarak da üretebilmektedir. Askeri bir yapılanma içerisinde Yapay Zeka ve Sanal Gerçeklik (AI ve VR) ile ilgili bir farkındalık oluşturma mantığı ile kurulan 3D Tasarım Ofisi, Sanal Gerçeklik Ofisi ve Yeşil Oda, devam eden projeler için adeta bir kuluçka merkezi konumunda. Söz konusu kabiliyetlerle TÜBİTAK ile işbirliği içinde T700 Turboşaft Motorunun dijital (sanal) ikizini geliştiren 5’inci ABFM, ileride benzer bir çalışmayı T625 GÖKBEY Helikopterleri üzerinde yer alan TS-1400 Turboşaft Motoru için de yapmayı planlıyor. 

5’inci ABFM gerek tahribatsız muayene yetenekleri, gerekse Tahribatlı Muayene Laboratuvarı sayesinde mevcut veya imal edilmiş sistem malzemelerinin teknik özelliklerini tanımlayabilmektedir. 

Ayrıca ileride olası bir kaza kırım durumunda kazaya yol açan teknik sorunu yabancı üretici firmaya muhtaç olmadan kendi imkanlarıyla doğru şekilde tespit edebilmek için gerekli altyapının tesisi maksadıyla ülkemizde çok büyük üniversitelerde bile sayısı az olan modern bir Elektron Mikroskobu tedarik edilmiştir. Onun dışında modern bir X-Ray Laboratuvarı kurulmuştur. 5’inci ABFM’nin şu anda Türkiye'nin en büyük X-Ray stüdyosuna sahip olduğu ifade edildi.

Elektrikli ve hidrolik tipteki helikopter arama kurtarma vinçleri için yeni kurulan Vinç Atölyesi ve Vinç Test Merkezi’nde test, onarım ve yenileştirme hizmeti verilebilmektedir. TSK ve İçişleri Bakanlığı (Jandarma ve EGM Havacılık) hizmetindeki arama kurtarma helikopterleri için vinç test, onarım ve yenileme hizmeti veren Vinç Atölyesi ve Vinç Test Merkezi’nde UH-1H, Mi-17, Sikorsky ve AS-532AL/UL Cougar Helikopterleri için elektrikli ve hidrolik tipteki yılda 30 ila 40 adet arama kurtarma vincinin yenileştirmesi ve uluslararası standartlarda testleri yapılabilmekte. Her bir vincin yenileştirme işlemi için yurt dışı firmalar 100.000 Dolar ücret talep edebilirken Vinç Atölyesi’nde yılda 30-40 arası vinç yenileştirme işleminin yapılabilmesi sayesinde Milyonlarca Dolar ülkemizde kalıyor. AS-532, AB-212 ve SH-70 Helikopterlerinde kullanılan hidrolik vinçler ile S-70A28DSAR Helikopterlerinde kullanılan elektrikli vinçler için test, onarım ve yenileştirme kabiliyetine sahip olan Vinç Atölyesi ayrıca daha önce UH-1H Helikopterleri için tedarik edilmiş eski nesil hidrolik vinçleri yenileştirerek (içi kullanıcıdan geliyor dış kasası burada imal ediliyor ve testlere tabi tutuluyor) tekrar kullanılabilir hale getirmiştir. Bu vinçler Jandarma Havacılık Komutanlığı envanterindeki S-70 Black Hawk Helikopterlerine takılmaktadır. Helikopter Montaj Hangarı içinde vinç entegrasyonu için gelmiş birkaç Jandarma Black Hawk Helikopteri de bulunmaktaydı. Hidrolik tipi kurtarma vinçleri üzerlerinde yer alan hidrolik pompanın belli bir süre kullanımdan sonra ısınma yapması nedeniyle performans kaybına uğramakta o yüzden soğumaları için beklenilmesi gerekmektedir. Ayrıca kapasiteleri de ısınma derdi olmayan dolayısıyla sınırsız kazazede/yaralı çekme/kurtarma görevi icra edebilen elektrik tahrikli tipteki vinçlere kıyasla daha düşüktür. Helikoptere vinç entegrasyonu kapsamında aynı zamanda kabin içerisinde de (mesela yakıt borusu tertibatının uygun hale getirilmesi gibi) bir düzenleme ve ön entegrasyon çalışmasının yapılması gerekmektedir.  

TSK ve İçişleri Bakanlığı doğal afetlerle mücadelede etkinliklerini daha da arttırmak amacıyla son yıllarda envanterlerindeki hava araçlarına yeni ekipmanların alımını hızlandırmış ve bu kapsamda arama kurtarma faaliyetleri için vazgeçilmez bir unsur olan kurtarma vinçlerin hava araçlarının çoğunda olması yönünde bir karar almıştır. Bu karar çerçevesinde son yıllarda vinç tedarik çalışmaları hız kazanmıştır. Vinç Atölyesi sayesinde yurtiçi alt-yüklenici firmalardan temin edilen kurtarma halatları ile artık vinç yenileştirme çalışmaları 5’inci ABFM tesislerinde yapılabilmekte. Yenilenen vinçler, Vinç Test Merkezi’nde iki adet bulunan Test Cihazı’nda uluslararası standartlara uygun olarak helikopter üzerindeki ile aynı şartlarda bir dizi testten geçiriliyor ve akabinde kullanıcıya teslim ediliyor. Test Cihazı olmasa vinçlerin testler için yurt dışına gönderilmeleri gerekecekti. Ayrıca tel kontrolüne yönelik olarak tesis edilen test altyapısı sayesinde daha önce vinçlerde kullanılmak üzere ABD’den temin edilen teller ve halatlar (Yangın Söndürme Kit'leri için organik matrisli kompozit örgü malzemeden imal edilmiş) da artık yurtiçinde imal edilebilmektedir. 5’inci ABFM ayrıca tedarik ettiği Seyyar X-Ray cihazı ile arama kurtarma vinçlerinde kullanılan halat ve tellerin rutin kontrollerini yapabilmekte. Böylece olası bir can kaybı veya yaralanmaların önüne geçmek için tellerin ömür kontrolleri ve yönetimleri yapılabilmekte. Seyyar X-Ray Cihazı alınmadan önce Türkiye’de tellerin ömür kontrolü (yüzeysel çatlak meydana gelip gelmediğinin kontrolü) ile ilgili bir altyapı mevcut değilken artık 5’inci ABFM Vinç Atölyesi o altyapıya da sahip.

5’inci ABFM tesislerinde ayrıca Leopard 2A4 AMT’lerde kule stabilizasyonunu sağlamak için kullanılan MEMS (Mikro-Elektro-Mekanik-Sistem) tabanlı Kule Gyro cihazındaki ana kartının üretimi (prototip üretim 2020’de yapılmış olup K.K.K.lığı’na 50’nin üzerinde teslimat yapılmıştır), bakım ve onarım işlemleri yapılabilmektedir. Bu kapsamda Almanya’dan temin edilemeyen eski nesil gyrolar yerli ürün Kule Gyro cihazı ile değiştirilmektedir. İhtiyaç duyulan MEMS ODTÜ MEMS’ten temin edilmiş ve gerekli ana kart 5’inci ABFM tarafından tasarlanıp üretilmiştir. Ayrıca gyro bakım, onarım ve üretim kabiliyeti sayesinde S-70A Helikopterlerinde kullanılan Rate Gyro’ların bakım ve onarım işlemleri yapılabilmekte bu kapsamda daha önce Honeywell Firmasından temin edilen gyro’lar yerine 5’inci ABFM üretimi dijital gyro’lar kullanılmaya başlanmıştır.

5’inci ABFM yeni tesis ve altyapı kazanım çalışmaları kapsamında yatırımlarına devam etmektedir. Bu tezgahlardan birisi de onarım ve yenileştirme çalışması tamamlanan pallerin dinamik testlerinin yapılabilmesi için satın alınan Dinamik Test Sistemi’dir. Pallerin statik testleri yerdeki test tezgahında yapılabilirken dinamik testleri için bugüne kadar gerçek bir helikopter ve personeli kullanılıyordu. Bu bir helikopter ve pilotlarının sırf bu iş için tahsis edilmesini zorunlu kılıyor ayrıca helikopter çalıştırıldığı için gövde ve motorun yıpranmasına yol açıyordu. 2024 yaz aylarında kurulum çalışmalarının tamamlanarak hizmete girmesi beklenen Dinamik Test Sistemi sayesinde artık 5’inci ABFM, dost ve müttefik ülkelere de pal onarım ve test hizmeti sunabilecektir. 5’inci ABFM bu kabiliyet sayesinde AFGM ve ASFAT A.Ş. koordinesinde Avrupa’dan Asya’ya, Asya’dan Afrika’ya uzanan coğrafyalarda bulunan dost ve kardeş ülkelere de pal bakım, onarım ve yenileştirme hizmeti sunabilecektir. Yakın gelecekte ayrıca 5’inci ABFM tesislerinde; PT6 serisi motorlar için bir bremzenin kurulması (burada görev yapacak personel ASFAT tarafından ABD’ne eğitim için gönderilmiştir), AS-532 Cougar Helikopterlerini güçlendiren Makila 1A1 Turboşaft Motorları için daha fazla kabiliyet kazanılması ve Kara Havacılık Okul Komutanlığı’nın ve Kara Havacılık Komutanlığı’nın bazı birliklerinin (1’inci Kara Havacılık Alay Komutanlığı gibi) Güvercinlik Kışlası’ndan Isparta’da konuşlu Üsteğmen Mehmet Şerif ŞUMNU Kışlası’na ve Isparta Kılıç Meydanı’na (Süleyman Demirel Havaalanı yanı) intikal etmesi nedeniyle Güvercinlik Kışlası’nda açılan alanda 4’ü yakın zamanda (mevcut 2 eski hangar yıkılarak yenisi yapılacak) olmak üzere toplam 9 yeni hangar ile kompozit ile ilgili yeni atölyelerin hizmete girmesi planlanmıştır. Yeni kurulacak Kompozit Onarım merkezi için iki ayrı otoklav tezgahı yurtiçinden tedarik edilmiştir. Diğer yandan, TSK envanterine giren CH-47F (T-55 Motor ve gövde yapısal konusunda) ve AW119 Helikopterleri için de bazı kabiliyetlerin kazanılması hedeflenmiştir. 

Elbette tesis olarak büyüme insan gücü açısından büyümeyi de beraberinde getirmekte, bu bağlamda daha önce 400 işçinin çalıştığı 5’inci ABFM tesislerinde görev yapan işçi sayısı Kasım 2023 itibarıyla yaklaşık iki katına çıkmıştır. 

5’inci ABFM’nin Ülke Ekonomisine Katkısı

Hayata geçirdiği Türk mühendis, işçi ve teknisyenlerinin ortak çalışmalarının sonucu olan DSB, onarım, yenileştirme, modifikasyon ve modernizasyon çalışmaları ile gerek Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK), gerekse İçişleri Bakanlığı ile diğer kamu ve kuruluşlarının envanterindeki hava araçlarının gelişen teknolojiye ayak uydurması, daha verimli ve uzun süre kullanımda kalabilmeleri ve TSK’nin döner kanat harekat kabiliyetinin korunması ve geliştirilmesi açısından paha biçilemez değerdeki 5’inci ABFM, bir yandan döner kanatlı hava araçlarının göreve/harekata hazırlık sevilerinin en üst seviyelerde olmasına destek sağlarken, diğer yandan da aynı hizmetleri yurtdışına kıyasla çok daha düşük maliyetlerle ve çok daha kısa sürelerde gerçekleştirebildiğinden hem ülke ekonomisine, hem de son kullanıcılara çok ciddi miktarlarda maddi ve zaman tasarrufu sağlamaktadır. Bu kabiliyetin önemi, özellikle COVID-19 Pandemi ve sonrasında dünya askeri ve sivil havacılık sektörlerinde tedarik zinciri (hammadde temini kaynaklı üretim hızında yavaşlama ve insan kaynağı eksikliği nedeniyle) kaynaklı sorunlar sonucu yaşanan ve 12 ila 18 ayı bulan ekstra bekleme süreleri (turnaround time) ile ciddi maliyet artışları göz önünde bulundurulduğunda daha iyi anlaşılmaktadır. 

AFGM çatısı altında ASFAT ile ülkemizdeki yerli firmalarla imzalanan Stratejik İşbirliği Anlaşmaları (SİA) çerçevesinde; yapısal, motor ve güç grubu ile havacılık elektroniği alanlarında Türk mühendislerinin geliştirdiği yerli ve milli sistemler sayesinde dışa bağımlılık oranı büyük ölçüde azalmakta ve ülke kaynaklarının yurtdışına gitmesi engellendiği için ülke ekonomisine ciddi bir katkıda bulunulmaktadır. Diğer yandan 5’inci ABFM personeli tarafından yerli imkanlarla üretilen ve yurtdışı menşeili muadillerine kıyasla çok daha ucuza üretilen test cihazları da ciddi tasarruf sağlanmasına imkan tanımaktadır. Milli imkanlarla yurtiçinde gerçekleştirdiği hava aracı, motor, pal ve aviyonik/elektro-mekanik parça DSB, onarım ve yenileştirme çalışmaları ile her yıl ülkemize milyonlarca dolar değerinde tasarruf sağlayan 5’inci ABFM’nde milli imkanlarla gerçekleştirilen ve önemli miktarda tasarruf sağlayan çalışmalardan sadece birkaçına değineceğiz. 

Örneğin, S-70 Helikopterlerine ait Stabilizasyon ve Otopilot yardımcı sistemlerinin bakım, onarım ve test işlemlerinde kullanılan Aviyonik Test Sistemi (SCATS)’nin milli imkanlar kullanılarak konusunda uzmanlaşmış anlaşmalı mühendislik firmalarına ürettirilmesiyle hem yurtdışı tedarik maliyetine kıyasla önemli bir tasarruf sağlanmış, hem de kritik bir kabiliyet kazanılmıştır. Yurtdışı tedarik maliyeti o tarihte (SİA tarihi 21 Ocak 2019) 17 Milyon TL civarında olan Aviyonik Test Sistemi, bu meblağın yaklaşık 1/3 - 1/4’ü maliyetle yerli imkanlarla üretilmiş ve bu sayede TSK envanterindeki Sikorsky Helikopterlerine ait Satbilizasyon ve Otopilot cihazlarının onarım ve yenileştirmesi yurtdışına bağımlı olmadan yapılabilir hale gelmiştir.

Uçak Elektrik Aksesuar Atölyesi o tarihte yurtdışından AS-532UL/AL Cougar Helikopterlerinin seyrüsefer sisteminde kullanılan RDN-85 Doppler Radar cihazlarını modifiye ederek Cougar Aviyonik Modernizasyon Projesi altında yeniden kullanılabilmesini sağlamış böylelikle yurtdışından yeni doppler sisteminin alınmasının önüne geçerek tasarruf sağlamıştır. Yine H.v.K.K.lığı ile K.K.Klığı envanterindeki AS-532UL/AL Cougar Helikopterlerinin otopilot sisteminde kullanılan 23 adet ‘Computer NADIR-10’ cihazı malzeme ve parça temininde yaşanan sıkıntılardan dolayı yapılan iyileştirme çalışması ile ‘Computer NADIR-1000’ cihazına dönüştürülmüş ve bu çalışma ile büyük oranda tasarruf sağlanmıştır. 

5’inci ABFM Uçak Elektrik Aksesuar Atölyesi personeli tarafından geliştirilen Multi Fonksiyon Test Cihazı, S-70, AS532, AH-1P ve AH-1W helikopterlerinde kullanılan tüm motor ve transmisyon göstergelerinin fonksiyonel testlerinde kullanılmaktadır. Bu cihazın sağladığı tasarruf miktarı 4.000.000 Milyon Dolar civarındadır.

UH-1H Genel Maksat Helikopteri Ortak Üretim Programı

İlk kez 1970’li yıllarda envantere giren UH-1H Genel Maksat Helikopterinin performansından memnun olan K.K.K.lığı, Bell ürünü UH-1H Helikopterlerin 5’inci ABFM tesislerinde ortak montaj/imalat şeklinde üretilmesini uygun görmüş ve Eylül 1982’de Bell Helicopter Firması ile bir anlaşma imzalanmıştır. Türkiye-ABD Savunma Sanayi İşbirliği çerçevesinde yurtiçinde detay montajına 30 Temmuz 1984 tarihinde fiilen başlanmış olan ilk UH-1H Helikopteri, 22 Kasım 1984 tarihinde uçmuştur. Finansmanı Yabancı Askeri Satışlar (FMS) kanalı ile gerçekleştirilen ve 4 faz halinde ele alınan UH-1H Genel Maksat Helikopteri Ortak Üretim Programı kapsamında her paketle birlikte detay parça (yerli katkı) seviyesi de önemli ölçüde artırılmıştır. Öyle ki lk fazda 10.000 adet parça ile üretim gerçekleştirilirken bu sayı son fazda 26.600 parçaya çıkarılmıştır. Program kapsamında toplam 77.600 adet parça kullanılmış ve bunun neticesinde 34 Milyon ABD Doları tasarruf sağlanmıştır. Program kapsamında UH-1H Helikopterlerinin ortak montaj imalatında gövde ile beraber transmisyon ve dişli kutularının ortak montajı da yine 5’inci ABFM tesislerinde yapılmıştır. 1992 yılında tamamlanan ve parça üretim, montaj ve uçuş testlerini kapsayan program sonucunda önemli bir bakım/onarım ve yenileştirme kabiliyeti kazanan 5’inci ABFM, buradan elde etmiş olduğu tecrübe ile kaza-kırıma uğramış UH-1H Helikopterlerini yeniden envantere kazandırmış ve helikopter yenileştirme çalışmalarını başarıyla gerçekleştirmiştir. 5’inci ABFM’nde halihazırda helikopter DSB çalışmaları sırasında helikopterler üzerindeki tüm kablo sistemleri de Kablo Enstalasyon Hattı’nda yenilenmektedir. 5’inci ABFM bu kabiliyeti UH-1H Genel Maksat Helikopteri Ortak Üretim Programı sırasında kazanmıştır.

T53-L-13B Motor Tadilat Projesi

Daha önce aktif görevde olan AB-205 ve UH-1H Genel Maksat Helikopterleri arasından seçilen iyi durumdaki 78 adet helikopter yüksek irtifa ve yüksek sıcaklık koşullarında daha iyi performans sunabilsin diye Motor Tadilat Projesi altında modernize edilmişti. Ön çalışmaları Mayıs 1997’de başlatılan ve 2015 yılına kadar seri montaj faaliyetlerine devam edilen Motor Tadilat Projesi kapsamında, helikopterlerde yer alan 1.400shp güç kapasiteli T53-L-13B Turboşaft Motoru 1.800shp güç üretebilen T53-L-703 Turboşaft Motoru ile değiştirilmişti. 

Ön çalışmalar kapsamında ilk olarak üç adet prototip imal edilmiş ve T53-L-703 Motoru monteli prototip UH-1H Helikopterleri ile farklı sıcaklık ve irtifalarda test uçuşları gerçekleştirilerek motorun uyum ve performans testleri, sarsıntı analizi ve seyahat kartlarının teyidi yapılmıştı. Bu çerçevede yaz uçuş testleri 24-31 Ağustos 1998 ve 17-25 Haziran 1999 tarihlerinde İzmir Gaziemir’de bulunan Ege Ordu Hava Alay Komutanlığı’nda gerçekleştirilmişti. Üç helikopter için yaklaşık olarak toplamda 50 saat uçuş yapılmış olup, testler özellikle alçak irtifada gerçekleştirilmiştir. Yüksek irtifa testleri ise 21-25 Eylül 1998 tarihlerinde Erzincan’daki 3’üncü Ordu Hava Alay Komutanlığı’nda gerçekleştirilmişti. Söz konusu testler kapsamında üç prototip helikopterle toplamda 200 saatin üzerinde test uçuşu yapılmış ve motor modifikasyonuna bağlı herhangi bir arızaya rastlanmaması üzerine, Proje kapsamındaki diğer helikopterler üzerindeki çalışmalara başlanmıştı. 

Ancak, T53-L-703 Turboşaft Motoru ile donatılan helikopterlerde Kasım 2018 ve Şubat 2019’da İstanbul’da yaşanan kazalar sonrası (4’üncü Kara Havacılık Alay Komutanlığı bağlısı iki UH-1H kaza/kırım geçirmiş ve helikopterlerdeki 8 personel şehit olmuştu) bu motorlara sahip UH-1H ve AB-205 Helikopterleri 3 yıl süreyle uçuştan çekilmiş ve kazaların nedenlerine ilişkin kapsamlı bir teknik inceleme başlatılmıştır. Kazaya karışan her iki helikopterin de T53-L-703 Turboşaft Motoru ile güçlendirilmiş olması nedeniyle bu motora sahip UH-1H ve AB-205 Helikopterleri uçuştan çekilerek sadece yerde çalıştırma eğitimlerinde kullanılmaya başlanmıştır. Akabinde ise T53-L-13B Modeli Motorlar için Yenileştirme Programı başlatılmış ve ilk aşamada Şubat 2020’de K.K.Klığı ve H.v.K.K.lığı’na birer adet yenileştirilmiş motor teslimatı yapılmıştır. 2021 yılında K.K.K.lığı, H.v.K.Klığı ve J.G.K.lığına toplam 18 adet, 2022 yılında ise 12 adet yenileştirilmiş T53-L-13B Turboşaft Motoru teslimatı yapılmıştır. T53-L-13B Motor Yenileştirme Programı altında toplamda 73 adet motorun yenileştirilmesi planlanmış olup 2023 Kasım ayı ortası itibarıyla itibarıyla 37 motorun yenileştirme işlemi tamamlanarak ilgili birliğe teslim edilmişti, yenileştirme çalışması tamamlanan 2 motorun ise teslimat öncesi son kontrolleri yapılıyordu.

Kasım 2023 itibarıyla sadece 1.400shp güç kapasiteli T53-L-13B Turboşaft Motoruna sahip 10 UH-1H/AB-205 Helikopteri Kara Havacılık Okul Komutanlığı’nda Helikopter Pilot Temel Kursunda Temel Eğitim Hava Aracı olarak hizmet vermeye devam etmekteydi. Jandarma Havacılık Okulu da yine T53-L-13B Turboşaft Motoruna sahip AB-205 Helikopterlerini eğitim uçuşlarında kullanıyor.  Uçuştan çekilen UH-1H/AB-205 Genel Maksat Helikopterlerinden bir bölümü ile OH-58A Kiowa Eğitim Helikopterlerinin birkaçını (toplamda 23 helikopter) 16 Kasım 2023 tarihinde ziyaret ettiğimiz 5’inci Ana Bakım Fabrika Müdürlüğü park alanında HEK işlemleri için beklerken görme fırsatı bulduk.

Emektar UH-1H Genel Maksat Helikopterlerinin T625 GÖKBEY Helikopteri ile değiştirilmesi planlanmıştır. T625 GÖKBEY Hafif Genel Maksat Helikopteri her ne kadar Kara Havacılığın Güneydoğu’daki ihtiyaçlarının çoğuna cevap veremese de yerli ve özgün bir platform olması münasebetiyle yerli üretimi desteklemek ve ülkemizin daha iyilerini üretmesinde bir basamak olmaları amacıyla başka görev bölgelerinde, başka görevlerde kullanılmak üzere hizmete alınacaktır. İlk aşamada K.K.Klığına, Hv.K.K.lığına, J.Gn.K.lığına, Sahil Güvenlik Komutanlığına ve Emniyet Genel Müdürlüğüne olmak üzere TSK ve İçişleri Bakanlığı ihtiyacı için toplamda 20 T625 GÖKBEY Helikopteri siparişi verilmiştir.

HELİMOD-I/II Projeleri

Milli Savunma Bakanlığı (MSB) İç Tedarik Daire Başkanlığı ile ASELSAN arasında 2001 yılı içinde imzalanan anlaşma ile hayata geçirilen K.K.K.lığı Helikopter Aviyonik Sistem Modernizasyon (HELİMOD-I) Projesi altında 2000-2004 yılları arasında 13 adet S-70A-28, 9 adet AH-1W Super Cobra ve 27 adet AH-1P Cobra Helikopteri aviyonik modernizasyona tabi tutulmuş ayrıca 5 adet Black Hawk’a AselFLIR-200T entegrasyonu gerçekleştirilmiştir. Bu çerçevede S-70A-28 Helikopterleri; MFD-268E, CDU-900 Uçuş Yönetim sistemi, LN-100G INS/GPS, AselFLIR-200 FLIR sistemi ve MXF-484 Have Quick frekans atlamalı kriptolu VHF/UHF telsiz ile MIL-STD-1553 ve ARINC-429 veri yolları ile donatılmıştır. Super Cobra helikopterleri; LN-100G INS/GPS, CDU-900, MXF-484 Have Quick ve MIL-STD-1553 ve ARINC-429 veri yolları ile donatılırken Cobra helikopterleri de MXF-484 Have Quick telsiz ile donatılarak kesintisiz muhabere imkân ve kabiliyetine kavuşturulmuştur. Proje kapsamında Ana Yüklenici ASELSAN prototip helikopterlerin üzerindeki aviyonik modernizasyon ve gerekli yazılım geliştirme çalışmalarını gerçekleştirirken 5’inci ABFM mühendis ve teknisyenleri de prototiplerin dışındaki tüm platformların aviyonik ve yapısal modernizasyonlarını gerçekleştirmiştir. 

14 Aralık 2005 tarihinde imzalan HELİMOD-II Projesi kapsamında ise 18 adet AS-532UL Cougar (Phoenix-I) ve 92 adet UH-1H/AB-205 Helikopteri aviyonik modernizasyona tabi tutulmuştur. AS-532UL Cougar MkI ve UH-1H/AB-205 Helikopterleri bu çerçevede; ASELSAN ürünü MFD-268E3 Çok Maksatlı Ekran, CDU-900Z Uçuş Yönetim Sistemi, LN-100G INS/GPS Ataletsel Seyrüsefer Sistemi, MXF-484 VHF/UHF Hava Platform Telsiz Sistemlerinin yanı sıra, CP-255H Gösterge Kontrol Ünitesi, Aktif VHF/UHF Anten, Anten Logic Unit, Hava Veri Bilgisayarı, DTU-7000 Dahili Veri Aktarım Cihazı, Flux Valve Manyetik Konum Belirleyici, ARN-147 VOR/ILS ve ARN-149 LF/ADF gibi yeni aviyonik sistemlerle donatılmışlardır. AS-532UL Cougar Helikopterlerine ise bunlara ek olarak IDM Veri Terminali, HF-9071 Telsizi, Hava Radarı ve ARN-153 TACAN gibi yeni aviyonik sistemler de entegre edilmiştir. Ayrıca, helikopterlere söz konusu sistemlerin entegrasyonunun sağlanabilmesi için veri yolu altyapısı da kazandırılmıştır. 

K.K.K.lığı, mali boyutu 252 Milyon ABD Doları olan Phoenix-I Projesi kapsamında Eurocopter (şimdi Airbus) Firmasından 20 adet AS-532UL Cougar MkI (Mart 1995-Mayıs 1996) ve kontratı 13 Şubat 1997 tarihinde imzalanan 430 Milyon ABD Doları değerindeki Phoenix-II Projesi kapsamında da 4 adedi Arama Kurtarma, 6 adedi genel maksat konfigürasyonunda olmak üzere toplam 10 adet AS-532UL MkI+ Helikopterini envanterine kazandırmıştı. Bir diğer AS-532 Cougar helikopteri kullanıcısı olan H.v.K.K.lığı ise ise Arama Kurtarma (AK/SAR) ve Muharebe Arama ve Kurtarma (MAK/CSAR) Helikopteri ihtiyacını Phoenix-II Projesi kapsamında yurtiçinde imal edilen AS-532AL Cougar MkI+ Helikopteri üzerinden karşılamıştır. Helikopterlerde kullanılan Turbomeca ürünü Makila motorların montajı ve testleri yurtiçinde TEI tesislerinde yapılmıştır. 

Bu arada H.v.K.Klığı envanterindeki 20 AS-532AL MkI+ Cougar Helikopterinin de ASELSAN, ASFAT ve 5’inci ABFM işbirliği ile kapsamlı bir aviyonik modernizasyona tabi tutularak gelişmiş seyrüsefer ve haberleşme sistemleriyle donatılması planlanmış olup bu kapsamda Temmuz 2023’te 16’ncı Uluslararası Savunma Sanayi Fuarı IDEF 2023 kapsamında Milli Savunma Bakanlığı standında ASELSAN, ASFAT ve AIRBUS arasında Cougar Modernizasyonu Çerçevesinde bir Mutabakat Muhtırası (MoU) imzalanmıştır.

Helikopter Elektronik Harp Süiti (HEWS) Projesi

TSK ve İçişleri Bakanlığı envanterindeki helikopterlere karşı atılacak ısı, radar ve lazer güdümlü tehditler ile füze tehditlerini tespit ederek uygun karşı tedbirleri uygulamak suretiyle sahada hava araçlarının bekasını artırmak maksadıyla başlatılan Helikopter Elektronik Harp Süiti (HEWS) Projesi altında ilk Fazda S-70A-28, S-70A-28D ve S-70A-28D/SAR Black Hawk ile AS-532UL MkI/UL MkI+/AL Cougar Helikopterleri; toplamda yaklaşık 100kg ağırlığa sahip AN/ALQ-144 IRCM, IR Bastırıcı, ÖZIŞIK Karşı Tedbir Atma Sistemi (CMDS) ve AN/AAR-60 MILDS Blok I tabanlı MWS-TU Füze İkaz Sistemi ile donatılmışlardır. 

Halen devam eden ve HEHSİS olarak da isimlendirilen ikinci Fazda ise helikopterlere tüm donanımları ile birlikte özellikle radar ve lazer güdümlü füze tehdidine karşı 380 kg civarında ağırlığa sahip olan Radar İkaz Alıcı Sistemi (RİAS/RWR), Lazer İkaz Alıcı Sistemi (LİAS/LWR) ve RF Karıştırıcı Sistemi (RFKS) ile Merkezi Yönetim Birimi (SCPU) takılmaktadır. Phoenix-II Projesi altında envantere giren AS-532UL Cougar MkI+ AK/SAR Helikopterlerine HEHSİS entegrasyon ve test faaliyetleri kapsamında prototip helikopterin entegrasyon ve test kabul faaliyetleri 2023 yılı içinde tamamlanmıştır. 5’inci ABFM tesislerine 16 Kasım 2023 tarihlerinde gerçekleştirdiğimiz ziyaret sırasında HEHSİS EH Süitinin farklı kullanıcılara ait değişik tipteki helikopterler üzerindeki seri modernizasyon çalışmaları devam etmekteydi. HEHSİS entegrasyonu tamamlanan helikopter sayısı ASELSAN ABülten Dergisinin Kasım 2023 sayısında 40 adet olarak verilmiştir.

Diğeryandan, T129A Mk-I Hafif Sınıf Taarruz ve Taktik Keşif Helikopteri’nin T129B olarak isimlendirilen Faz-II versiyonu ASELSAN ürünü yeni aviyonik (Millî IFF Mod-5 Dost/Düşman Tanıma/Tanıtma Sistemi ve yeni nesil Tümleşik Görev Bilgisayarı gibi) ve haberleşme sistemlerinin (9681 V/UHF telsiz seti gibi)  yanında Helikopter Elektronik Harp ÖzSavunma Sistemi (HEHSİS) olarak; Radar İkaz Alıcısı (RWR), Lazer İkaz Alıcısı (LWR), RF Karıştırıcı (RF Jammer), EH Podu ve 6’ıncı MWS-TU sensörü (ASELFLIR-300T FLIR gimbalinin hemen arkasında yukarı bakışlı olarak yerleştirilmiştir) ile donatılmıştır. KKK, 52’nci T129 teslimatı (43 T129A+9 T129A EDH) ile birlikte Faz-II konfigürasyonundaki T129B ATAK Helikopterlerini envanterine almaya başlamıştır. 

T129B Faz-II Helikopterlerinde Faz-I konfigürasyonuna ilave olarak; Sayısal almaca sahip Darbeli (Pulse), Sürekli Dalga (CW) ve bunların kombinasyonunu kullanan C-J Bantlarda çalışan radarların sinyallerini algılayabilen RWR (Radar Warning Receiver - Radar İkaz Alıcısı), Aktif Elektronik Taramalı Anten (AESA), Katı Hal Güç Yükselteç ve Sayısal RF Bellek (DRFM) gibi birçok ileri teknolojinin kullanıldığı I-J Bant RFJ (Radio Frequency Jammer - RF Karıştırıcı), Elektronik Harp (EH) Podu, LWR (Laser Warning Receiver - Lazer İkaz Alıcısı) ve 5 sensörlü (her bir kanat ucunda 2’şer adet ve gövde altında iniş takımlarının hemen gerisinde 1’adet) UV Füze İkaz Sistemi (MWS-T /AN/AAR-60 MILDS) yer alıyordu. KKK’nın 57’nci T129 Helikopteri ile birlikte 6’ncı UVFİS/MWS-TU sensörü helikoptere takılmıştır. MWS-TU sensörü ASELFLIR-300T FLIR gimbalinin hemen arkasında yukarı bakışlı olarak yerleştirilmiştir. Ayrıca Faz-I konfigürasyonundan farklı olarak artan kalkış ağırlığını kompanse etmek için ana iniş takımlarının gövde bağlantı noktasında güçlendirme yapılırken, RFKS (RF Karıştırıcı Sistem) antenleri her iki kanat ucuna, RWR Üst Bant Anten Birimleri burun kısmının sağına ve soluna, RWR Alt Bant Blade Anten Birimleri (üç adet siyah renk anten, dar bant) gövde altına, RWR Spiral Antenleri (geniş bant) ise kuyruk kısmına yerleştirilmiştir. Millî IFF Mod-5/S Sistemi için anten değişimi yapılmamıştır. Bu kapsamda önceki helikopterlerdekiyle aynı blade antenler (dar bant) kullanılmakta olup bu kapsamda üst anten V/UHF telsiz anteni ile ortak yapıdayken, alttaki blade anten ise kuyruk boom’u altına yerleştirilmiştir.

Görüşme fırsatı bulduğum Kara Havacılar helikopterlerde ilave ağırlığa yol açmasına rağmen HEWS/HEHSİS’in iş yaptığının ve faydalı olduğunun altını çizdiler

Hatırlanacağı üzere 2002’de ASELSAN ile imzalanan sözleşme çerçevesinde Kara, Deniz, Hava J.Gn.K.lığı ve Öz.K.K.lığı envanterindeki hizmetindeki değişik helikopter platformlarına ve birkaç CN235 Uçağına monte edilmek üzere EADS Cassidian (şimdi HENSOLDT) lisansı ile UltraViyole (UV) teknolojisine dayalı AN/AAR-60 MILDS Blok I tabanlı MWS-TU Füze İkaz Sistemi (sistemlerden bir bölümü EADS tarafından teslim edilmiş, büyük bir bölümü ise ASELSAN tesislerinde üretilmiştir) tedarik edilmiş ve entegrasyon çalışmaları 2015 sonunda tamamlanmıştı. İlave MILDS Blok I üretimi için 2017 yılında ASELSAN ile HENSOLDT arasında bir sözleşme imzalanmış ancak 2017 yılında Almanya Hükümeti tarafından başlatılan ambargo sebebiyle, AN/AAR-60 MILDS Blok I FİS/MWS Sensör Birimi içerisindeki kritik elemanlar olan; foto-dedektör ve 6 farklı optik filtre Almanya’dan temin edilememiş dolayısıyla FİS/MWS üretimi ve teslimatı durdurulmuştu. ASELSAN tarafından başlatılan yerlileştirme çalışmaları kapsamında Kasım 2020’de optik filtrelerin millîleştirmesi tamamlanmış ve 2021 yılı sonuna kadar prototip teslimatlar gerçekleştirilmiştir. Şubat 2022 itibarıyla, milli foto-dedektör takımının fark kalifikasyon testleri tamamlanmış ve yıl içinde helikopter entegrasyonu ile uçuşlu testler gerçekleştirilmiştir. NEFİS Projesi kapsamında UV Füze İkaz Sistemi’nin %100 yerli tasarım ile ihraç kısıtlamasının tamamen ortadan kaldırılması hedeflenmiştir.  NEFİS Projesi ile ayrıca Kara Havacılık helikopterlerine yeni sensör (FİS), yeni kontrol sistemi ve farklı RF tehditlerine karşı farklı kalınlıkta ve farklı boyda kesilmiş MKE ürünü yeni Chaff mühimmatı takılmaktadır. 

Kara Havacılık Komutanlığı envanterinde yer alan CH-47F Chinook Ağır Yük Helikopterleri KARTACA Projesi altında 5’inci ABFM’de ASELSAN ürünü EH Süiti ile donatılmaya başlanmıştır. Prototip helikopter üzerindeki 29 Ağustos 2023 tarihinde başlayan FİS/MWS ve ÖZIŞIK KTAS/CMDS Lançerleri ile KARETTA Anti-Jam GNSS Sistemi entegrasyon çalışmaları Kasım 2023 itibarıyla devam etmekteydi.

SH-70 Sea Hawk Yenileştirme Programı

Deniz Hava Komutanlığı envanterinde yer alan Kasım 2002 ile Aralık 2015 tarihleri arasında hizmete girmiş, gövde uçuş saatleri 715 saat ile 3.998 saat arasında değişen 24 SH-70 Sea Hawk Deniz Helikopteri, SH-70 Sea Hawk Yenileştirme Programı altında 5’inci ABFM tesislerinde modernize (bakım, onarım ve yenileştirme işlemleri yapılmakta) edilmektedir. Bu kapsamda aralarında 6 adet pal, 16 adet dişli kutusu, 3 adet motor, 9 adet dinamik sistem, 165 adet gövde aksesuarı, 73 adet elektronik cihaz ve 36 adet seyrüsefer cihazının da yer aldığı toplamda 401 adet parça 5’inci ABFM tesislerindeki farklı atölyelerde bakım, onarım ve yenileştirme çalışmasına tabi tutulmaktadır. Program kapsamında ilk helikopterin yenileştirme çalışması tamamlanmış ve helikopter Deniz Hava Komutanlığı’na teslim edilerek göreve başlamıştır. İkinci helikopter üzerindeki çalışmalar Kasım 2023 itibarıyla devam etmekteydi. Edindiğimiz bilgiye göre SH-70 Sea Hawk Deniz Helikopteri için ihtiyaç duyulan korozyona dirençli özel boya Etimesgut’daki 4’üncü Ana Bakım Fabrika Müdürlüğü’nde üretilmektedir.

Black Hawk ve Cougar Helikopterleri için DSB Kabiliyeti Kazanımı

TSK envanterinde bulunan 100’ün üzerindeki S-70 Black Hawk Helikopterlerinin göreve hazırlık oranlarını mümkün olan en üst seviyede tutmak üzere helikopterlerin Depo Seviyesi Bakım (DSB)’larından sorumlu olan 5’inci ABFM’ye S-70A-28, S-70A-28D ve S-70A-28D/SAR Black Hawk DSB kabiliyeti kazandırmak üzere helikopterlerin üreticisi Sikorsky Aircraft ile 14 Ocak 1999 tarihinde bir sözleşme imzalanmıştır. Sözleşme kapsamında Sikorsky Firmasından DSB kabiliyetine yönelik olarak yedek parça, yer destek teçhizatı ve doküman ile gerekli eğitim alınmıştır. Helikopterlere ait gövde, hidrolik, pnömatik, hareketli parçalar ve aviyonik cihazlardan oluşan 194 adet tamirlik ünitenin DSB kabiliyetinin kazanılmasının hedeflendiği proje kapsamında teslimatlar 2004 yılı sonunda tamamlanmıştır. Anlaşmaya göre Amerika Birleşik Devletleri (ABD)’nin bölgede bulunan Black Hawk Helikopterlerinin DSB’ları da ücreti karşılığında 5’inci ABFM’de yapılabilecektir. Bu projede kazanılan kabiliyetler ile, JGnK’na ait kaza-kırım geçirmiş bir S-70 Helikopteri tekrar uçar hale getirilerek hizmete sunulmuştur. Sikorsky UH-60/S-70 Black Hawk Helikopterlerinin montaj ve gövde onarım faaliyetlerinde kullanılan mastar (fikstür) daha önce TUSAŞ tarafından üretilerek 5’inci ABFM’ye verilmişti. Bu mastar sayesinde kaza kırım geçirmiş Black Hawk Helikopterleri onarılarak yeniden uçabilir hale getirilmektedir. 

16 Kasım 2023 tarihinde gerçekleştirdiğimiz ziyaret sırasında 5’inci ABFM tesislerinde 36’sı Helikopter Montaj Hangarı içinde 4’ü de uçuş testi için Hangar önündeki park alana çekilmiş durumda Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri ile Jandarma Havacılık Komutanlığı’na ait farklı tipte (Black Hawk, Sea Hawk, Super Cobra, Cobra, AB-212, Cougar vb) toplam 40 helikopter üzerinde bakım/onarım/overhol ve modernizasyon işlemleri yapılmaktaydı. En dikkat çeken hava aracı ise Jandarma Havacılık Komutanlığı’na ait 2019 yılında kırım geçiren ve onarım için 2021 yılında 5’inci ABFM’ye getirilen Black Hawk Helikopteri idi. Kırım sonrası ağır hasar gören helikopterin kuyruk ve kabin bölümü T-70 Helikopteri için üretilen kuyruk ve kabin ile değiştirilmekteydi. Onarım faaliyetlerinin tamamlanmasını müteakip Black Hawk Helikopterinin 2024 yılında yeniden envantere kazandırılması bekleniyor. 

Envanterdeki AS-532UL/AL Cougar Helikopterinin DSB kabiliyetinin 5’inci ABFM’ye kazandırılmasına yönelik olarak; ilgili takım ve avadanlıklar ile eğitim ve teknik dokümantasyonun tedarik edilmesi doğrultusunda, Şubat 2002’de başlatılan çalışmalar sonucu aviyonik sistemlerin DSB ihtiyacı için Gate Elektronik/EADS Ortaklığı ile bir sözleşme imzalanmış ve sözleşme 30 Temmuz 2004’te yürürlüğe girmişti. Helikopterlerdeki yapısal ve dinamik sistemlerinin DSB ve onarım yeteneğine ilişkin olarak ise SSB ile Eurocopter (şimdi Airbus Helicopters) Firması arasında 03 Aralık 2004 tarihinde bir sözleşme imzalanmıştı. AS-532UL/AL Cougar Helikopterlerinde kullanılan Turbomeca ürünü Makila 1A1 tipi Turboşaft Motorların DSB ve onarım yeteneğine yönelik olarak Turbomeca ve Eurocopter ile müzakereler yapılmış ve sonuç olarak TEI, Türk Silahlı Kuvvetleri’nin envanterinde bulunan Makila 1A1 Motorlarının, 3.000 saat veya 15 yıllık Depo Seviyesi Bakımı ile plansız motor ve modül bakım işlemleri için Savunma Sanayi Başkanlığı (SSB) tarafından Ana Yüklenici olarak yetkilendirilmiştir. Bu kapsamda SSB ile TEI arasında 26 Aralık 2011 tarihinde Cougar Makila 1A1 Motorlarının Lojistik Desteği Projesi Anlaşması imzalanmıştır. Bu Proje TSK motorlarının İkmal Bakım Merkezleri dışında Depo Seviyesi Bakım (DSB) faaliyetlerinin gerçekleştiği ilk proje olmuştur. Makila 1A1 Lojistik Destek Projesi kapsamında TEI, 1’inci Hava Bakım Fabrika Müdürlüğü (HBFM) ile ortak çalışma ve iş birliği ile AS-532UL/AL Cougar Helikopteri Makila 1A1 Motorlarının yurt içinde DSB, onarım, modernizasyon ve yenileştirme işlerini gerçeklestirmek üzere gerekli kabiliyetler kazanmıştır. 5’inci ABFM ziyaretimiz sırasında Cougar Helikopterlerindeki bakım onarım kabiliyetinde %80 seviyesine ulaşıldığı bilgisini edindik. Sikorsky ve Cougar Helikopterlerine ait transmisyon ve dişli kutularının testlerinde kullanılacak Universal Transmisyon Test Standı’nın kurulumu 5’inci ABFM tesislerinde 2002 yılında tamamlanarak faaliyete geçirilmişti.

AH-1W Super Cobra Helikopteri DSB Kabiliyetleri

5’inci ABFM’de AH-1W Super Cobra Helikopterlerine 2000 yılından itibaren SDLM (Standart Depo Seviyesi Bakım) hizmeti verilmeye başlanmıştır. Bu kapsamda helikopterlerin gövde ve aksesuarlarının yenileştirilmesi ve kaza-kırım onarımları yapılmaktadır. Kara Kuvvetleri Komutanlığı ile Deniz Kuvvetleri Komutanlığı arasında yapılan protokol kapsamında Kara Havacılık Taarruz Helikopter Taburu tarafından 1990 yılından itibaren kullanılmaya başlanılan AH -1W Super Cobra Taarruz Helikopterleri, 2022 Şubat ayından itibaren Kara Kuvvetleri Komutanlığı envanterinden çıkarılarak Deniz Kuvvetleri Komutanlığı’na transfer edilmiştir. 21 Şubat 2022 tarihinde Gölcük Deniz Üssü’nde düzenlenen bir törenle Kara Havacılık Komutanlığı envanterinden aktarılan AH-1W Super Cobra Helikopterinden ilk 4’ü Deniz Hava Komutanlığı’na teslim edilmiş ve helikopterler daha sonra uçurularak Topel Meydanı’na götürülmüştü. Helikopterlerden 9’u Deniz Hava Komutanlığı Filosuna katılmış olup son Super Cobra Helikopterin ise DSB faaliyetleri Kasım 2023 itibarıyla 5’inci ABFM Helikopter Montaj Hangarı içinde devam etmekteydi. 5’inci ABFM Helikopter Montaj Hangarı gezimiz sırasında AH-1W Super Cobra ve AH-1P/S Cobra Helikopterlerinin gövde bölümünde yapılması gereken yapısal işlemlerin gerçekleştirilebilmesine imkan sağlayan Gövde Onarım Fikstürlerini (Mastarlarını) da görme fırsatı bulduk. Eğer kaza-kırım geçiren hava vasıtasının onarım masrafları o aracın maliyetinin %75’ini aşıyor ise o aracın onarımından ve kurtarılmaya çalışılmasından çok masraflı olduğu için vaz geçilmektedir. Tesis turumuz sırasında Helikopter Montaj Hangarı içinde bakım onarım ve yenileştirme çalışması yapılan AH-1P Helikopterleri dikkatimizi çekti. Edindiğimiz bilgiye göre her ne kadar Kara kuvvetleri Komutanlığı tarafından hizmet dışı bırakılmış olsalar da belli sayıda AH-1P Helikopterinin olası ihracat/transfer ihtimaline karşı uçar durumda tutulması yönünde bir karar alınmıştır.

B-200 Uçakları Aviyonik Modernizasyon Projesi 

Kara Havacılık Komutanlığı envanterindeki 4 B-200 Uçağının bakım onarım sorunlarının giderilmesi ve GARMIN ürünü aviyonikler ile gelişmiş seyrüsefer ve haberleşme sistemleriyle donatılması amacıyla Milli Savunma Bakanlığı tarafından ‘B-200 Uçakları Aviyonik Modernizasyon Projesi’ başlatılmış ve ASFAT A.Ş. ile 19 Aralık 2022 tarihinde bir sözleşme imzalanmıştır. Proje kapsamında ilk uçağın modernizasyonu Fransız firmadan sağlanan teknik destek ile 5’inci ABFM tesislerinde (bunun için ASFAT ile AFGM arasında bir sözleşme imzalanmıştır) gerçekleştirilirken diğer üç uçağın modernizasyonu ise tamamıyla Türk mühendis ve teknisyenlerce yapılmaktadır. 2023 Kasım ayında gerçekleştirdiğimiz ziyaret sırasında projenin ilk uçağını modernizasyon işlemleri devam ederken görüntüleme fırsatı bulmuştuk. Bahse konu uçağın modernizasyon işlemleri kapsamında montaj ve entegrasyon çalışmaları tamamlanmış ve ASFAT, 1 Mart 2024 günü uçağın Kara Kuvvetleri Komutanlığı’na teslim edildiğini duyurmuştur.

PT6 Serisi Motorların DSB Kabiliyetinin Kazanılması Projesi 

Milli Savunma Bakanlığı tarafından başlatılan Proje kapsamında; envanterde bulunan KT-1T, B-200 ve B-350 Uçakları ile AKINCI SİHA ve AB-212 ile AB-412EP Helikopterlerinde kullanılan PT6 Serisi motorların DSB kabiliyetinin 5’inci Ana Bakım Fabrika Müdürlüğü ile 1’inci Hava Bakım Fabrika Müdürlüğü’ne kazandırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir 

CH-47F Chinook ve Yerli Üretim Yangın Söndürme Kiti ile Havadan Yangınla Mücadele

TSK’nin bir noktadan başka bir noktaya havadan kuvvet aktarım kabiliyetini önemli ölçüde artıran Kara Havacılık CH-47F Chinook Ağır Yük Helikopterleri, aynı zamanda Orman Yangınlarıyla Mücadele Görevlerinde de kullanılabilmektedir. Bu göreve yönelik eğitimler alınmış olup ayrıca CH-47F ile havadan yangınla mücadele için ASFAT ve 5’inci Ana Bakım Fabrika Müdürlüğü işbirliği ile milli imkanlarla 7.5 ton kapasiteli bir Yangın Söndürme Kiti geliştirilmiştir. 

17 Kasım 2023 tarihinde Defence Turkey Dergisi olarak Yangın Söndürme Kiti ile donatılmış bir CH-47F Chinook Helikopterine binerek icra edilen eğitim uçuşunu başından sonuna takip etme fırsatı bulduk. Güvercinlik Meydanı’ndan kalkışı müteakip ilk olarak Temelli Eğitim Yardımcı Meydanı (Şehit Kara Pilot Üsteğmen Gürcan ULUCAN)’na intikal ettik ve burada kabin içerisinde özel muhafazasında taşınan Yangın Söndürme Kiti’nin helikopterdeki teknisyenler ve Meydanda görev yapan askerler tarafından açılarak gövde altındaki ana yük kancasına halat ile bağlanmasını izledik. Ardından içinde bulunduğumuz Chinook kontrollü bir şekilde havalanarak yakındaki bir su kaynağına gidildi ve Yangın Söndürme Kovası su ile dolduruldu. Akabinde temsili yangın bölgesine intikal edildi ve su atıldı. Başarıyla tamamlanan görevin ardından yeniden Temelli Eğitim Yardımcı Meydanı’na dönüldü ve Yangın Söndürme Kiti yeniden özel muhafazasının içerisine yerleştirilerek tekrar kabin içerisine taşındı. Eğitim uçuşu Temelli Eğitim Yardımcı Meydanı’ndan havalanan CH-47F Chinook’un yeniden Güvercinlik Meydanı’na teker koyması ile son buldu.

Yangın Söndürme Kiti; Güç Kaynağı (150kg ağırlığında turuncu renge boyalı küçük bir kutu), Batarya, Yangın Söndürme Kovası, Halat (uzunluğu 160-200 fit arasında değişiklik gösteriyor) ve bu ikisi arasında bağlantıyı ve valfin açılıp kapanmasını sağlayan Kumanda Kolu’ndan oluşmakta. Yangın bölgesine ulaşıldığında su kaynağından suyu alma esnasında, emergency atma durumlarına karşı hem mekanik, hem de elektrik tertibatının hazır olması gerekiyor. Pilotun ikazıyla birlikte Yangın Söndürme Kovası suya daldırılarak suyu almaya başlanır. İstenen miktarda su alındıktan sonra helikopter dikey yükselişe geçer ve uçuşa hazır konuma gelir. Bu esnada yangın bölgesi ya pilotlar tarafından, ya da Komuta Kontrol Merkezi tarafından telsiz yardımıyla kabindeki uçuş teknisyenine tarif edilir. Yangın bölgesi tespit edildikten ve gözle teyidi sağlandıktan sonra o bölgeye doğru bir uçuş patterni başlar. Uçuş patternine girildiğinde birinci pilot tarafından uçuş teknisyenine yangın bölgesine atma noktasına ne kadar mesafe kaldığı bildirilir; 150 m, 100 m şeklinde. Kabin kısmında uçan uçuş teknisyeni de yangın bölgesini gördüğünü teyit eder ve tarif eder. O bölgeye vardığında uçuş teknisyeni, Yangın Söndürme Kovası’nı kontrol ve kumanda eden diğer teknisyene yönlendirme yapar; atım bölgesine kalan son 10 saniye, 9 saniye şeklinde geriye doğru sayım yaparak atış bölgesi için son bir saniye diyip atış serbest komutunu verdiğinde ikinci teknisyen kumandaya basarak valfin açılmasını sağlar. Bu esnada valf açılır ve Yangın Söndürme Kovası içerisindeki suyun yangın bölgesine tahliyesi başlar. Yangın bölgesine tamamen su tahliyesi sağlandıktan sonra da atış başarılı, Yangın Söndürme Kovası boşaldı şeklinde öndeki uçuş teknisyeni birinci pilota bilgi verir. Ondan sonra kaçınma manevrası uygulanır.

Yangın Söndürme Kovası’nı kontrol ve kumanda eden teknisyen gövde altı ana yük kancasının (orta kanca, 26.000lb/11,800kg taşıma kapasiteli) hemen yanında yer alan Radar Altimetre ekranına bakarak helikopterin yerden yüksekliğini anlık olarak takip edebilmekte. Yangın bölgesi üzerinde uçarken arazi elektrik telleri veya ani yükseltiler olabilir, teknisyen Yangın Söndürme Kovasının bağlı olduğu halatın uzunluğuna ilave olarak bir emniyet payı koymakta ve sürekli olarak hem kovayı hem de Radar Altimetre yardımıyla helikopterin yerden yüksekliğini gözlemliyor.

CH-47F Chinook Havadan Yangınla Mücadele Görevinde kabinde 3 ila 4 teknisyen taşımaktadır. Uçuşun mahiyetine göre personel sayısı artırılıp azaltılabilmekte. Gövde altında askıda Yangın Söndürme Kovası ile uçuş esnasında azami emniyeti sağlayabilmek için birisi gözlemci teknisyen, birisi kontrol ve kumanda eden teknisyeni ve helikopterin sol tarafında sol silahçı denilen bölgede uçan bir diğer teknisyen olmak üzere en az 3 teknisyen ile uçulmakta. Ancak, yangın bölgesinde çok hava trafiği olduğu için çevre ve hava trafik gözetlemesi ile yangın bölgesinin tarifi maksadıyla dördüncü bir teknisyen daha ekibe katılmaktadır.

Üretimde ihtiyaç duyulan bütün malzemeler elde hazır olduğunda her bir Yangın Söndürme Kovası’nın üretimi 3 veya 4 günde tamamlanabiliyor. Seri bant usulü üretim çalışması yapan 5’inci ABFM, 16 Kasım 2023 tarihinde gerçekleştirdiğimiz ziyaret sırasında elindeki 11 adetlik siparişi 1,5 ay içinde bitirecek şekilde planlama yapmıştı. Chinook’larda kullanılan 7,5 tonluk Yangın Söndürme Kova’larında kullanılan malzemeler yine yurt dışından temin edilirken, envanterdeki diğer genel maksat helikopterlerinde kullanılabilen 2,5 tonluk Yangın Söndürme Kovalarında ise yurt dışı kaynaklı malzeme ihtiyacı en aza indirilmiştir. Yangın sezonunda oldukça değer kazanan Yangın Söndürme Kovaları özellikle Mayıs ayından itibaren Ekim ayının sonlarına kadar da efektif bir şekilde kullanılıyor. 

Gerçekleştirdiğimiz ziyaret sırasında 5’inci ABFM mühendisleri 150kg ağırlığında bir küçük kutu olan Güç Kaynağı’ndan aldığı güç ile çalışan Yangın Söndürme Kiti’nin ihtiyaç duyduğu elektrik gücünü doğrudan Chiook’taki güç sisteminden alabilmesi için gerekli entegrasyonu sağlamak için çalışmalarına devam etmekteydi. Bunun başarılması durumunda 150kg ağırlığındaki Güç Kaynağı kutusunun kabin içinde taşınmasına ihtiyaç duyulmayacaktır. Bu sayede örneğin Yangın Söndürme Kovası’nda 150kg daha fazla su taşınabilecek. Her ne kadar Yangın Söndürme Kovası’nın kapasitesi 7,5 ton olsa da tam yakıt ile havalanan Chinook’u riske atmamak için genellikle 5 ila 5,5 ton su doldurulmaktadır. Helikopterdeki dahili yakıt azaldıkça Yangın Söndürme Kovası’na alınan suyun miktarı artırılabilmektedir. Yangın bölgesi ile su alınan nokta birbirine ne kadar yakınsa o kadar çok sorti yapılabilmekte. Bazı noktalar var birbirine o kadar uzak oluyor ki 5 atış yapılınca helikopterin yakıtı bitebiliyor